Está en la página 1de 56

Revista do IES Campo de San Alberto

Curso 2012-2013 / Nº 4

Aurora Marco: A muller na guerrilla antifranquista galega Carmen Varela: A mina de Corcoesto, cianuro e outros tóxicos Ángel Carracedo: A xenómica en Galicia

I.E.S. CAMPO DE SAN ALBERTO
R/ Egás Moniz, s/n - 15200 NOIA (A Coruña) Tlf. 981 822 800 - Fax 981 822 887 ies.campo.san.alberto@edu.xunta.es

www.edu.xunta.es/centros/iescamposanalberto
Ilusión por aprender
Nun tempo de recortes económicos, cuestionamento das profesoras e profesores, aumento das ratios nas aulas, redución das horas de coordinación e mingua dos mecanismos de xestión democrática dos centros, semella case un milagre sacar á luz a revista que temos entre mans. Cada unha das reportaxes, entrevistas e artigos que contén están feitos e artellados cun material que non é posible atopar nas leis de educación, por moi boas ou malas que sexan, e que non é outro que a motivación e a ilusión para aprender e ensinar. Todas as alumnas e alumnos que nos presentan os traballos aquí publicados realizaron un esforzo que non sería posible sen que neles aniñara a semente de querer aprender. Tampouco sería posible se non contaran cunhas profesoras e profesores dispostos a transcender as paredes das aulas no exercicio da súa profesión. Entre as súas páxinas podemos atopar unha extensa reportaxe froito das indagacións dun grupo de alumnas para descubrir as consecuencias que podería ter a implantación en Galicia dunha mina de ouro, ata unha entrevista coa investigadora Aurora Marco á que se achegou un grupo de 4º da ESO para ampliar os seus coñecementos sobre a historia de Galicia, concretamente no papel da muller na guerrilla antifranquista. Diversos artigos e traballos do alumnado, así como algunhas colaboracións tanto do profesorado coma de antigas alumnas e persoas achegadas, completan este número.
Chefa Lorenzo

Comité de redacción:
Alba Vila Fernández Ana Romero García María Sacido Gosende Nerea Rivadulla Somoza Sara Mato González Cinthya Martínez Lorenzo Nerea Rivadulla Somoza Ramón Rudiño Agrafojo Elena Mariño Avilés Alba Díaz Patiño Ana María Ínsua Lago Celia Agra Gándara Daniel Suárez López Desiré Méndez Brito Mari Luz Montes Areque Martín García Pais Paula Martínez Moledo Sara Molinos Lago Tatiana Anauhiram Jaén Lategui Alba Vila Fernández Alicia Lorenzo Blanco Natalia Trillo Aguado Aurora Paradela Martínez Blanca Lorenzo Brantúas Marina Martínez Hermo Alumnado de 3º e 4º da ESO Alumnado de matemáticas de 1º de bacharelato en colaboración co alumnado da Aula Específica

Mª Josefa Lorenzo Torea Marcos Calaza Montes

Coordinación:

Imprime:
Gráficas Sementeira - Noia

ISSN:
2253-6388

Colaboran: Biblioteca do centro, Equipo de Dinamización
da Lingua Galega, Prensa-Escuela, El País

Depósito Legal:
C 1484-2010

S

U
Física e Química

M

A

R
A arte do por que

I

O

2

21 Filosofía

Entrevista a Carmen Varela
Análise do proxecto das minas de Corcoesto

10 Ciencias Sociais
Entrevista a Aurora Marco
A muller na guerrilla antifranquista galega

22 Matemáticas e Aula Específica
Observando o tempo

14 Lingua Francesa
Twiteando sobre París

24 Lingua Española
Las primeras gotas de lluvia

15 Educación Física
Sportis 2013

25 Conmemoracións
Prestige, 10 anos despois 150 anos de Cantares Gallegos

16 Tecnoloxía

31 Opinión
Alumnado
Profesorado Colaboracións

Seguridade viaria. O semáforo

17 Cultura Clásica, Latín e Grego
A orixe clásica das palabras

44 Miscelánea
Actividades do centro

2

ENTREPONTES

“Marchan co ouro deixando os residuos”
Carmen Varela analiza o proxecto das minas de Corcoesto
Boas tardes, somos un grupo de alumnas do IES Campo de San Alberto de 1º de bacharelato e 4º da ESO, que estamos facendo un traballo sobre a explotación e actividade mineira en Corcoesto e gustaríanos facerlle unha serie de preguntas. PREGUNTA (P): Pois para empezar, cal cre que sería o impacto ambiental máis inmediato de levarse a cabo esta explotación? RESPOSTA (R): Mira, o primeiro que vai pasar é que van arrasar con todo o monte, van a arrasar con todo tipo de vexetación, fauna e flora nun espazo de 8 km2. Ese vai ser o primeiro impacto. Aí vanse levar por diante mananciais, por exemplo o pobo de onde son meus pais está abastecido por un manancial que está aí nesa zona, e vai quedar dentro do que é a balsa de lodos, é dicir, vai desaparecer. Tanto ese manancial que abastece a unha aldea enteira, como outros mananciais que abastecen a outros mananciais. Despois, o seguinte que vai pasar, despois de arrasar todo o monte, toda a vexetación, toda a parte forestal, é que van empezar a dinamitar, dunha maneira brutal, os tres buratos onde atoCarmen Varela é doutora en química orgánica, científica preocupada pola execución do proxecto mineiro que se pretende levar a cabo na mina de Corcoesto. A súa experiencia e análise da situación dende as perspectivas científica, económica, social e sanitaria presenta nesta entrevista unha visión global do proxectado na comarca de Bergantiños.

a zona, tanto os prados, como as casas, vai afectar á saúde das persoas. Vai ser o impacto máis inmediato antes de entrar no cianuro e antes de entrar noutros tóxicos. P: Falando dos cianuros, que pasará cos residuos que se xeran na actividade mineira? R: Pois no caso de que todo vaia adiante, o mellor que podería pasar cos residuos é que non pasara nada. É dicir, que todos eses residuos se quedaran contidos nas súas correspondentes balsas. Hai dúas balsas, unha delas ten barros e outra de residuos de explotación. O mellor que podería pasar, como digo, é que se quedaran estancados nesas balsas e que non saíran. O problema é que iso non vai ser así, esas balsas van acabar filtrando, todo tipo de tóxicos, esas filtracións, van levar tóxicos ás augas, e no peor dos casos, esas balsas poden tamén romper. Ou sexa que, o mellor que pode pasar dentro do malo e que quedaran quietos aí nas balsas. P: Segundo di a empresa están comprando os terreos polo dobre do valor que os terreos teñen, cre que a xente da zona

paron ouro. Hai tres zonas, tres puntos, onde van facer tres buratos moi profundos, e aí van meter uns barrenos, unhas dinamitas, máis ou menos catro á semana. Practicamente todas as semanas vai haber unhas “voaduras”, que van levantar cada unha delas uns 8000 metros cúbicos de material, unha “salvaxada”. Haberá unha zona de 2 km e medio de barrenos, todo iso vai levantar unha cantidade de po impresionante, ese po leva arsénico, leva nitratos. E todo iso vai contaminar

ENTREPONTES

3

vendería moi rápido por medo a que lla expropien ou a que lle dean menos cartos dos que a empresa lle ofrece? R: Creo que aquí houbo, nun primeiro momento moitísima desinformación. Este tipo de empresas xogan con iso porque o que pretenden é que a xente non saiba, que estea desinformada, incluso que teña informacións contraditorias, de maneira que collen un pouco á xente de imprevisto. Aparecen alí contándolles catro cousas, unha das cousas que lles dicían, era que o prezo que lles ofrecían era un prezo moi alto, que despois cando llelas expropiaran lles ían dar moito menos. Entón eu creo que nun primeiro momento, houbo xente que vendeu tanto porque seguramente tiña necesidade de cartos; outra xente un pouco coaccionada porque lles ofreceran traballos aos seus fillos, por exemplo na mina; e outros simplemente por medo, por medo despois de quedarse sen nada. Eu creo que foi ao primeiro... Unha vez que a xente está informada, unha vez que sabe de que vai o proxecto, que tamén sabe que o prezo que ofrecen é un prezo totalmente ridículo (ofrecen 1,20 € o metro cadrado, este é un prezo moi por debaixo do prezo que ten agora mesmo o mercado) entón, agora a xente que está informada da barbaridade que vai haber alí, con ese proxecto, como do prezo que terán unha vez que se faga a expropiación dunha forma legal, xa non quere vender. Eu creo que a maioría da xente, non vendeu, só os poucos que encontraron un pouco despistados.

P: Como vai afectar o proxecto á xente de Bergantiños? R: Eu creo que moi negativamente, o único bo que tería este proxecto serían os poucos postos de traballo que se ofrecen, que aínda non se sabe cales van ser, porque nun principio falábase de 100, agora xa falan de 270. Eses 270 no proxecto non están claros, porque moitos son postos para xente cualificada, postos moi específicos, que son xente que manexa, por exemplo, o cianuro e todo iso non vai ser traballo para locais, senón que van traer expertos que cubran eses postos de traballo. Co cal ao final, estamos falando de 100130 postos de traballo que poden ir, ao mellor, para os locais. Esta sería a única parte positiva que tería o proxecto. Todo o demais son inconvenientes, todo o demais son problemas. E, por exemplo, unha das cousas que se van ver afectadas directamente é toda a agricultura, a gandería e tamén a pesca, pero sobre todo a agricultura e gandería. Porque eses explosivos dos que vos falara antes, emiten moitísimas cantidades de po, ese po vai contaminar as colleitas, vai contaminar os prados... vai contaminar todo o que é a zona de onde se abastecen as vacas, todo o que é a herba, o millo, todo iso... ou sexa que ao final vaise ver, imos ver, que vai pasar cos agricultores e gandeiros, que cabe a posibilidade de que o leite perda a calidade que ten agora, que as leiteiras non compren ese leite, que, dalgunha maneira, arruínen toda a actividade económica que hai en torno a Corcoesto. Calcúlase que hai entre 1600 - 1400 persoas que

viven directamente da agricultura e da gandería e sen dúbida esa xente vai ver o seu negocio moi, moi afectado. É dicir, a cambio de 100 postos de traballo estamos sacrificando 1300 ou máis. P: Existe algunha gran plataforma en contra deste proxecto? R: Fundamentalmente a primeira que se fundou, e que é a máis coñecida, chámase Plataforma pola defensa de Corcoesto. Fai pouco que ampliou o nome e pasouse a chamar Plataforma pola defensa de Corcoesto e Bergantiños, pois realmente isto vai afectar moito máis que a Corcoesto, senón que vai afectar a toda a comarca de Bergantiños. Pero tamén está Salvemos Cabana, pois Cabana de Bergantiños é o concello ao que pertence Corcoesto. Tamén en Laxe acábase de formar outra que se chama Contramínate que tamén defende á xente que vive do marisqueo, dos percebes, dos berberechos... Despois están asociacións de veciños que xa estaban constituídas e que agora tamén están en contra da mina, como a Asociación de Veciños de Cereo. Tamén hai varias asociacións ecoloxistas como ADEGA, Verdegaia... É dicir, agora mesmo hai moitas plataformas traballando conxuntamente en contra da mina.

“Hai moitísimo ouro gardado en bancos que non se utiliza absolutamente para nada”

Grupo de traballo coas profesoras Mª Dolores Rodríguez e Ángeles Fariña

4

ENTREPONTES

P: Cales son os logros que conseguiron? R: O primeiro, que eu creo que é un dos máis importantes, foi informar á xente, a cal non tiña ningún tipo de información sobre o que lles viña enriba, algo que era gravísimo. Nin por parte da Xunta, nin por parte da empresa, lles informaron dun proxecto de tales características, tan enorme. Entón, un dos seus grandes labores, un dos seus grandes logros, foi informar. Fixeron moitísimas charlas en bares, en escolas e en numerosos sitios. Logo, conseguiron o apoio de moitas organizacións políticas, as cales están levando a cabo propostas para parar a mina, tanto ao pleno de concellos, ao Parlamento Galego como ao Parlamento Europeo. Todo isto foi promovido dende as plataformas, e a día de hoxe, están conseguindo que se estea atrasando a aprobación do proxecto, pois a empresa contaba xa con ter o permiso para operar en decembro do ano pasado. Estamos a mediados de abril e aínda non o teñen, polo que grazas á presión das plataformas, estase conseguindo que a Xunta estea pensando se dá luz verde. P: Cambiaron algo no desenvolvemento do proxecto? R: Si, inicialmente íase facer a lixiviación en pías. A lixiviación é o proceso, a técnica que se emprega para extraer o ouro. Consiste en triturar, moer moi finamente a pedra e esta “fariña” bótase nunha disolución de cianuro, e o cianuro disolve as partículas de ouro. Pois iso, inicialmente íase facer en montóns, íase estender toda a pedra nunha especie de montañas e botaríase o cianuro por encima, é dicir, abarcando unhas extensións enormes con cianuro coma quen rega os xardíns. Isto é o que se chama lixiviación en pías porque van amoreando. Polo tanto, isto é moi contaminante, pois o cianuro, co vento, pódese espallar. Inicialmente, no proxecto íano facer desta maneira, pero grazas á presión das plataformas, conseguiron que esta lixiviación se faga en tanques. Pois, digamos que eses produtos son os mesmos e os pasos van ser iguais, pero ao estar nun tanque, impídese que os espalle o vento, o que elimina en parte a toxicidade que isto supón.

En síntese, conseguiron iso, pasar de pías a tanques, e tamén lograron un fondo de garantía para a restauración, porque eles no proxecto falaron de que ían restaurar pero non deixaron, en realidade, ningún depósito. Entón, o que pode pasar é que cando acaben de extraer o ouro, marchen para Canadá deixando todo isto aberto e sen ningún tipo de restauración. De momento, eses dous logros, que xa non son pouco. P: Hai algunha plataforma a favor desta explotación mineira? R: Si, hai unha soa que se chama Mina Si, Corcoesto Si, pero en realidade, con ese eslogan, o que eu interpreto é “Traballo Si”. Hai unha única plataforma que defende a mina, pero que eu digo que o que defende realmente é o traballo, iso é xente que traballa na mina, que traballou na mina ou ten expectativas de traballar na mina e que defende un posto de traballo; pois hoxe un dos problemas que hai en Galicia e no resto de España é que hai moitísimo paro, moitísima fal-

ta de traballo, polo que esa xente quere a mina porque pensa que vai traer traballo. É o único argumento que teñen de defensa. P: Tendo en conta a opinión da plataforma e sabendo que existe unha resolución do Parlamento Europeo, do 5 de maio de 2010, sobre o uso da extracción con cianuro, por que pensa que a Xunta de Galicia permite a extracción obviando esta resolución europea? R: Ben, o primeiro, esta resolución non é vinculante, o que quere dicir, que é unha resolución que se aprobou para recomendar que non se usara o cianuro, pero en ningún caso prohibe o uso de cianuro. É unha resolución que efectivamente foi aprobada vendo todas as cousas negativas que ten o cianuro, e polo tanto recomenda que non se use, pero as empresas mineiras teñen demasiado poder, teñen demasiada influencia, e como consecuencia, non se chegou a prohibir. Pero, a Xunta, non só obvia esta resolución que aínda que non o prohibe, si que recomenda non usalo; senón que tamén obvia informes do Insti-

CIFRAS

CONSECUENCIAS

Para construir a mina a ceo aberto nunha superficie de Contaminación hídrica, superficial e subterránea, agravada 7.736.000, talan tódalas árbores e raspan a capa vexetal polos vapores e elementos en suspensión desprendidos da empregando maquinaria pesada e 9 toneladas/día de futura actividade mineira, explosivos. Abrirase un buraco de 95 m de profundidade baixo o nivel do mar, o que son 300 m de profundide en correspondencia coa altitude actual do terreo Para extraer un gramo de ouro requírese tonelada e media Provocará, segundo ecoloxistas e contrarios ao proxecto, a de material . Para elaborar un anel de ouro precísanse , destrución total do medio natural, pois a mina é unha entre outras substancias, 10 toneladas de cianuro por día verdadeira “bomba de reloxería ambiental” para separar o ouro da rocha 335.961 m2 ocuparía a escombreira norte; 1.879.735 m2, a Afectará gravemente ao xa maltreito sector gandeiro e impedirá o consumo humano de auga e produtos da terra escombreita sur; e 650.000 m2, a balsa de lodos. 17.080.751 toneladas de residuos totais ao longo de todo o Risco de desenvolver enfermidades tales como cancro, período de explotación que equivale a 2.100.000 toneladas problemas reprodutivos, hipertiroidismo e danos de residuos anuais, dos cales 100.000 toneladas son permanentes no sistema nervioso residuos de lixiviación 1.400.000.000 litros é o consumo anual de auga estimado A minaría dana a saúde de varias formas: no proxecto, é dicir, uns 3.835,616 litros diarios e -Po, derramos químicos, fumes daniños, metais pesados e radiación poden danar os traballadores e causarlles empregaríanse 1,49 Tm de cianuro diarias problemas de saúde crónicos e tamén reaccións alérxicas e o,077 mg de arsénico por litro calculan que terían os verquidos outros problemas de inmediato. da drenaxe das escombreiras, sendo 0,05 mg/l o límite - A contaminación do aire derivada da actividade das minas establecido nas normas de calidade ambiental (RD 927/1998) ocasiona enfermidades graves, incluído cancro. para as augas superficiais continentais - As estratexias de recrutamento laboral que utiliza a industria mineira para conseguir apoio dunha parte da 271 persoas traballarían durante a fase de explotación. O poboación dan lugar a moitos problemas entre os membros proxecto non especifica a duración de cada posto de da comunidade. Créanse desacordos entre amigos, dentro traballo e 133 dos 271 postos serían por medio de das familias e entre familias que duran moito tempo e subcontratas contribúen á desintegración social, ao estrés persoal e causan problemas da saúde mental a nivel comunitario.

ENTREPONTES

5

tuto de Investigacións Mariñas do CSIC e da Universidade de Vigo que din que a concentración de arsénico na auga unha vez que se atravesan as galerías da antiga mina de Corcoesto, xa que esta fai máis de 100 anos foi explotada polos ingleses, e deixou galerías abertas que a auga –ao pasar por elas– triplica a concentración de arsénico. Disto deducimos que está directamente relacionada a actividade mineira coa concentración de arsénico na zona. E este informe, a Xunta non o tivo en conta para nada, cando deu o visto bo á declaración de impacto ambiental. Eu considero que tanto o tema da resolución, que si que é moi importante, coma isto, son dous factores claves para dubidar da declaración de impacto ambiental, pois non fixo caso de ningunha das cousas. P: Podemos falar de especulación política dada a opacidade do goberno da Xunta ante tal proxecto? R: Non o sei, iso habería que preguntárllelo aos da Xunta, non sei se hai especulación, non sei realmente o que se manexa dentro da Xunta, pero o que si sei é que pasan cousas raras, neste trámite están pasando cousas estrañas. Unha delas, é considerar este proxecto como estratéxico industrial. Este proxecto de estratéxico industrial non ten absolutamente nada, pois non vai supor

ningún tipo de desenvolvemento para Galicia. E hai algo realmente raro, que é que a propia Dirección Xeral de Conservación da Natureza solicitou que se publicaran os resultados dos parámetros das augas a tempo real, nos puntos de verquido. No proxecto, contemplan catro puntos de verquido. Isto quere dicir, que durante a operación da mina, mentres esa mina estea activa, vai verquendo ao río augas contaminadas. E como digo, a Dirección Xeral de Conservación da Natureza que pertence á Xunta solicitou que se publicasen os parámetros das augas neses catro puntos a tempo real na web para que calquera persoa puidese consultar a tempo real, eses datos. Pero a empresa negouse e a Xunta botouse atrás nese requerimento; e daquela xa dixo que non, que non facía falla que publicasen a tempo real, que con que o fixeran unha vez ao mes, sería suficiente. En definitiva, aquí hai manobras que son un pouco estrañas, por unha parte, un departamento da Xunta está solicitando algo, a empresa di: “non, non nos interesa”; e a Xunta di: “vale, aceptamos, non fai falla que o publiquedes”. Aquí, algunha manobra rara está a haber, agora se hai especulación política ou non, non o sei.

“Este proxecto de estratéxico industrial non ten absolutamente nada”
P: A empresa mineira é filial dunha grande empresa mineira canadense, pensa que un proxecto deste tipo sería legal en Canadá e contaría co apoio da administración deste país? R: Non, non se podería facer en Canadá por unha razón moi simple. Os parámetros de verquido que están aprobados para a mina de Corcoesto son de 10 ppm’s, é dicir, 10 mg por litro de cianuro; esta é a normativa en España. En Canadá non se poden verquer máis de 0,2, é dicir 1000 veces menos do que se permite aquí. O proxecto como está deseñado agora mesmo non se podería levar a cabo porque non cumpriría este requisito. P: O 19 do mes pasado apareceu no diario El País, unha información segundo a cal o goberno outorgou á empresa mineira dúas subvencións en 2011 e 2012, por valor de 200.000 e 150.000 euros, a máxima cantidade que se pode conceder para este tipo de proxectos. Que pensa desta actuación

6

ENTREPONTES

da administración, tendo en conta a política de recortes que aplica aos seus cidadáns? R: Eu creo que penso o mesmo que pensades calquera de vos. Isto non ten nome. Non se pode permitir que se recorte en sanidade, educación, en servizos sociais, en todo o que é básico para darlle os cartos a unha empresa canadense por facer buratos no monte para levarse o ouro e deixarnos os residuos. Onde están as matemáticas? Que contas fan na Xunta para que lle dea positivo neste balance? Non vexo onde está o resultado positivo desta inversión. Non existe. P: Por que pensa que agora se volven a explotar antigas minas, se a súa explotación deixou de ser rendible?, agora o son? R: Pois agora si, porque o prezo do ouro subiu moito. Agora mesmo está unha onza, que son 28 g, sobre os 1.200 e 1.400 euros. Aínda que nos últimos días parece que hai unha tendencia á baixa. Ogallá siga á baixa, porque iso quere dicir que ao mellor o proxecto deixa de ser rendible. Pero, a día de hoxe este proxecto sería rendible polo elevado prezo do ouro. Por outro lado, sería rendible porque existe unha técnica que permite extraer o que lle chaman betas de baixa lei, que quere dicir que van sacar entre 1 e 2 gramos de ouro por cada tonelada

RESUME DO PROXECTO

PROCESO DE OBTENCIÓN

Nunha 1ª fase, prepararase o terreo durante 18 meses Deixando descuberta a rocha que conten ouro en pedazos ata que sexa posible a extracción, durante un período de tan pequenos que non se ven a simple vista e esta, algo máis de 10 anos. transpórtase ata a planta de tratamento de 30 mil m2 con 3 muíños de moenda con diferente granometría ata convertelas en po. Por outra banda, a empresa Edgewater comprometeuse a Este material lévase ata tanques onde se rocia con auga e acondicionar e manter nun intervalo de 2 anos unha zona cianuro, un químico moi tóxico pois, a cantidade equivalente forestal, prados con árbores froiteiras e un lago artificial. a un grano de arroz é suficiente para matar a unha persoa.
Este é o proceso de lixiviación

Pero para obter 30 toneladas de ouro, deixaranse 89 millóns de m3 de estériles de mina, dúas balsas con lodos contami-nados (residuos de flotación como arsenopirita, e residuos da lixiviación como o arsénico e o cianuro sódico),

O cianuro actúa como un imán que atrae as microscópicas É o proceso de lixivia moléculas de ouro , polo que a auga con cianuro e ouro lévase ata unas pilas onde se introduce carbón que “absorbe” o ouro, posteriormente levase ata altas temperaturas para obter lingotes de ouro separados dos restos de carbón

É unha entulleira (escombreira) situada a escasos metros Como resultado, queda unha gran cantidade de auga e rocha sen ouro, pero contaminada, que a descargan nas das casas dos veciños de Corcoesto. escombreiras e as substancias químicas fíltranse no aire, na auga e na vexetación (drenaxe ácido) podendo causar graves enfermidades á poboación

de pedra. Isto é o que lle chaman betas de baixa lei porque hai moi pouco ouro. Con cianuro pódese extraer este tipo de betas. Pódese extraer tan pouca cantidade de ouro. Estes factores son fundamentais, o prezo do ouro e a técnica do cianuro. Outro factor moi importante é a elevada taxa de paro que hai agora mesmo na zona. Permite que moita xente non estea en contra do proxecto. Este tipo de empresas van sempre aos países

máis pobres, por exemplo ao terceiro mundo, ata agora era África, era América do Sur; onde moita xente a cambio dun cacho de pan, a cambio dun contracto de traballo, non se opón á mina. Entón como agora tamén en Galicia está habendo moita falta de traballo xogan con iso. E de aí, o grupo do que vos falaba Mina si, Corcoesto si, os que non queren máis ca un posto de traballo. P: Quen se vai beneficiar desta explotación executada por unha empresa estranxeira? Supón algún beneficio a considerar na zona de extracción? R: Que eu vexa non, o único beneficio dos que vos falaba antes, dos poucos postos de traballo que van a dar, pero que se contrarresta con creces cos que vai a destruír na gandería, na pesca,... O balance sae moi, moi negativo. Quen se vai beneficiar se isto vai adiante? Pois os catro políticos de quenda que seguro que levan algún tipo de beneficio porque, senón, non se explica que se lle estea dando autorización a isto. E por suposto os canadenses. Os canadenses chegan aquí, danlle subvencións para facer buratos, collen todo o ouro, man de obra barata, e marchan co ouro deixando os residuos. É dicir, claramente, os canadenses. P: Aquí temos exemplos que nos fan dubidar de depositar a nosa confianza en empresas mineiras. Ben coñecido é que o 25 de Abril de 1998 prodúcese a rotura da

Carmen Varela, terceira pola dereita en Bruxelas

ENTREPONTES

7

Carmen Varela con outros compañeiros no Parlamento Europeo

presa de contención da balsa de decantación da mina de pirita (FeS2) en Aznalcóllar (Sevilla). Quen pode garantir que isto non pase tamén en Galicia? R: Ninguén, absolutamente ninguén. Non hai nada garantido a día de hoxe cun muro de formigón dun quilómetro de longo que vai albergar millóns e millóns de toneladas de residuos, que ademais está en Galicia, onde chove moitísimo. A auga da chuvia vai estar enchendo esa balsa e facendo máis presión contra este muro. Ninguén che pode garantir que ese muro non vai romper, pode durar dez anos, vinte anos, cen, incluso douscentos, pero iso vai acabar rompendo. De feito en todo o mundo rompen unha media de 2 balsas deste tipo ao ano, esta é a media actualmente.

“Non vexo onde está o resultado positivo desta inversión”
P: En caso dun accidente, quen sería o responsable da recuperación da zona, se isto fora posible? R: Si esta balsa rompe durante os 8, 9 ou 10 anos de explotación da mina, pois aí imaxino que a

empresa se tería que facer cargo, porque aínda esta operativa. Pero, a probabilidade de que rompa en tan pouco tempo é baixa. Dez anos polo menos aguantaraos, digo eu. Pero en caso de que rompa despois, claramente, imos a ser os propios contribuíntes - igual que pasou en Aznalcóllar - quen nos fagamos cargo de todo o desastre ecolóxico que iso vai supoñer. Sobre todo porque a día de hoxe a empresa ten destinado como seguro de responsabilidade civil cero euros. Non aceptou ter ningún seguro de responsabilidade civil en caso de accidente porque asume que non vai haber accidentes. Teñen un protocolo tan estrito e tan ben feito que asume “accidentes cero”. É dicir, teñen dalgunha maneira o compromiso “de Deus” de que non vai romper nada, non vai a caer nada, polo tanto non necesitan un seguro de responsabilidade civil; ese parece ser o argumento. Entón, a día de hoxe hai cero euros destinados en caso de accidente para emendar os gastos. P: Ademais, están os posibles efectos sobre a saúde. Cales serían os efectos que provocarían as grandes cantidades de arsénico e cianuro que se esperan almacenar? R: Do cianuro, hai dous efectos que eu separaría. Por unha parte os efectos inmediatos. Se hai calquera derrame de cianuro, calquera accidente, o que vai a pasar e que se vai a liberar cianuro e

hidróxeno, e iso, en caso de que non provoque a morte - porque a morte xa se provoca con unha cantidade tan pequena como cen e trescentas partes por millón - entre cen e trescentos miligramos/litro xa se provocaría a morte dunha persoa en cuestión de minutos. Pero por debaixo destes límites, tamén hai efectos como dores de cabeza, vómitos, problemas de hipertensión, problemas de tiroides, danos cerebrais. Estes son provocados a curto prazo por culpa do cianuro, pero a longo prazo, os efectos que se ven máis marcados van a ser provocados tanto polo arsénico como polos metais pesados (a estes xa lles chaman bioacumulativos) e que se van acumulando ao longo da cadea alimentaria. Se un chan está contaminado con metais pesados ou arsénico, as plantas, cando absorban a auga, absorberán tamén metais pesados, os animais comen as plantas, nós tomamos o leite, comemos a carne e eses metais pesados e o arsénico van ir saíndo, ao longo da cadea alimentaria, chegando ata nós. No corpo vaise acumulando nos distintos órganos vitais, provocando cancro, mutacións xenéticas, é dicir, ten efectos moi graves, a longo prazo. Entón, eu distinguiría dous tipos de efectos na saúde, o de curto prazo, provocado polo cianuro, e o de longo prazo provocado polos metais pesados ou o arsénico.

8

ENTREPONTES

P: A empresa dá unhas cifras e firma unhas condicións, pensa que ao final as consecuencias ou os problemas serán maiores do que afirma a empresa? R: Efectivamente, penso que si. Pero, incluso o que están dicindo agora nos informes que eles dan de datos analíticos que sacaron das rochas, das augas e demais, xa están recoñecendo que das entulleiras se vai estar liberando 8 veces máis arsénico do que está permitido pola Organización Mundial da Saúde. Nos estudos que están facendo a pequena escala xa os valores de arsénico están saíndo por encima do permitido, imaxinádevos cando iso vaia á escala de mina a ceo aberto con millóns de toneladas de material, eses valores vanse, sen dúbida, a disparar. É dicir, do que están dicindo agora á realidade vai a haber un abismo, seguro.

P: Cree que esconden datos e accións que van a levar a cabo para que a xente non se alarme, e loite para deter o proxecto? R: Si, seguro que si, porque é o que levan facendo ata agora. O que fixeron foi non informar, ou informar mal, por exemplo unha das cousas que viñan anunciando era que o cianuro está en todas partes, libérase nos incendios, que incluso na respiración emitimos cianuro, estamos coméndoo practicamente tódolos días, nas améndoas... Estes eran datos que eles daban nas pequenas charlas informativas que se fixeron, é dicir, engánannos, sen dúbida, dando datos. P: Finalmente, estaría a favor da explotación se cambiaran as súas consecuencias? Por exemplo se diminuíran as cantidades de residuos tóxicos ou puideran ser estabilizadas dalgún xeito. R: Pois non, en principio non, non estaría a favor porque creo que hai demasiado ouro no mundo e non é necesario, e creo, que non merece a pena tirar unha soa árbore, contaminar un só regato, nin sequera mover un só camiño para sacar un

gramo de ouro, porque como vimos, hai moitísimo ouro gardado en bancos que non se utiliza absolutamente para nada, así que creo que non, que non ten sentido, mirémolo por onde o miremos. P: Estamos seguras de que esta intensa entrevista colmará a curiosidade de moita xente preocupada pola seguridade medioambiental. Moitas grazas por responder ás nosas preguntas e espero que se sentira cómoda durante a entrevista. R: Moitas grazas a vós. Sentinme moi cómoda e foi un pracer.

“Hai cero euros destinados en caso de accidente”

ALBA VILA FERNÁNDEZ ANA ROMERO GARCÍA MARÍA SACIDO GOSENDE NEREA RIVADULLA SOMOZA SARA MATO GONZÁLEZ

Manifestación en Santiago. Foto cedida pola plataforma pola defensa de Corcoesto e Bergantiños.

ENTREPONTES

9

“Cronoloxía das últimas novas da mina de Corcoesto”
O pasado 4 de Xullo presentouse un informe a petición da Plataforma pola defensa de Corcoesto e Bergantiños denominado “Potencial mobilización de arsénico nos materiais xeolóxicos e residuos mineiros de Corcoesto: Unha revisión crítica” , asinado polos mellores especialistas de Galicia neste tema. Este informe constituíu un bombazo ou un torpedo na liña de flotación de Edgewater. Desmontando punto por punto todas as valoracións da empresa e de rebote a Declaración de Impacto Ambiental elaborado pola consellería de medio ambiente. O 10 de Xullo a Xunta paraliza provisionalmente o proxecto, esta paralización é sen dúbida froito das grandes mobilizacións en contra da mina de Corcoesto e dos informes científicos presentado O 15 de Outubro o Presidente da Xunta anuncia no Parlamento a paralización do proxecto da mina de Corcoesto por falta de garantías financeiras e insuficiencias técnicas do mesmo. Este feito, na nosa opinión, obedece ás mobilizacións sociais contra a mina de Corcoesto (as máis importantes, dende as do Prestige, no terreo medioambiental e en defensa da nosa terra) e aos numerosos posicionamentos en diferentes ámbitos sociais e científicos. Compre lembrar, por exemplo, que a petición elaborada pola presidente da Sociedade Galega de Historia Natural acadou 250.000 apoios. A Plataforma entende que esta paralización é unha grande vitoria dos movementos sociais mais é unha vitoria non definitiva porque somos conscientes de que a empresa de Canadá segue teimando en que lle aproben outro novo proxecto lixeiramente modificado e que namentres o prezo do ouro continúe nos niveis actuais de cotización aínda que cotizando á baixa, vai seguir co proxecto de explotación da mina de Corcoesto. A primeiros de Novembro 236 persoas pertencentes a diversas institucións científicas e universitarias fan público un manifesto na que piden á Xunta de Galicia a prohibición do uso do cianuro nas tecnoloxías mineiras. Así a Plataforma continúa coa loita para lograr a paralización definitiva da mina de Corcoesto e da megaminaría destrutiva e contaminante. Neste camiño temos abertos varias frontes: Por unha banda demandamos aos diversos concellos da comarca de Bergantiños o seu posicionamento en contra da mina e a petición de que se prohiba o cianuro nas tecnoloxías mineiras (isto sería unha garantía de que o proxecto de Corcoesto non se realizaría). A esta posición responderon até agora positivamente os principais concellos da comarca: Laxe (PSOE), Vimianzo (BNG), Zas (BNG), Carballo (BNG) e Coristanco (P.P.). Por outra parte seguimos coa campaña informativa nos distintos concellos da comarca, enfocándoa agora noutras perspectivas: A futura Lei do Solo (auténtico elemento para destruír definitivamente o tecido rural actual); o decrecemento, consumo, as enerxías ......; o territorio e a minaría. Esta campaña informativa estase xa a desenvolver, participando na mesma prestixiosos-as especialistas na materia. Por último seguimos coa campaña de denuncia nivel europeo, tentando de establecer lazos con outros movementos contra a megaminaría do ouro, ben con ORO NO (Asturies), ben con SALVATI ROSIA MONTANA (Romanía) ou con SOS HALKIDIKI (Grecia). Neste terreo tamén seguimos presionando conxuntamente ao Parlamento Europeo para que este logre que a Comisión Europea prohiba o cianuro nas tecnoloxías mineiras, como teñen feito en Europa: Alemaña, Hungría, Turquía,...... Sinalar por último que o 20 de Xaneiro de 2014 imos a intervir diante da Comisión de Peticións do Parlamento Europeo en base as denuncias presentadas pola veciñanza de Corcoesto e da Plataforma pola defensa de Corcoesto e Bergantiños.
Braulio Amaro (Voceiro da Plataforma pola Defensa de Corcoesto e Bergantiños)

10

ENTREPONTES

Entrevista

Aurora Marco

A investigadora responde ás preguntas que sobre a historia de Galicia lle fixo o alumnado de 4º da ESO
Aurora Marco, leva recuperando a historia das mulleres dende hai máis de 25 anos.
—Por qué se interesou polo tema da muller na guerrilla antifranquista galega? Intereseime porque desde hai 20 ou 25 anos levo recuperando historias de mulleres galegas de todos os ámbitos: escritoras, tradutoras, ensaístas, pintoras, mulleres dedicadas á política, ao sindicalismo, e non só, mulleres dedicadas a profesións artesás, redeiras, palilleiras, etc. Intereseime por todo tipo de mulleres que aportaron algo á sociedade e nese sentido as guerrilleiras tamén o fixeron, e son as grandes descoñecidas, por iso me centrei nelas. —En que zonas se desenvolve? En toda Galicia ou en zonas concretas? En Galicia houbo dúas organizacións guerrilleiras na década de 1940 e comezos do 50. A primeira organización, ‘Federación de Guerrillas LeónGalicia’, fundouse en abril do 42, estaba máis ben situada no este de Galicia no límite con León. O seu radio de acción fundamental estendíase pola zona de Ourense, norte de Lugo e León. No ano 44 fundouse unha segunda organización, o ‘Exército Guerrilleiro de Galicia’, que se movía sobre todo pola zona de A Coruña. En Pontevedra houbo menos, houbo unha V Agrupación pertencente ao Exército Guerrilleiro, pero tivo menos influencia. As zonas importantes onde se desenvolveu a guerrilla foron Ourense, Lugo e A Coruña. —O fenómeno guerrilleiro obedece a un plan organizado ou nace espontaneamente?
Doutora en Filosofía e Letras pola Universidade de Santiago de Compostela, cidade onde reside desde 1958. Exerce de catedrática de Lingua e Literatura Galega na Facultade de Ciencias da Educación da mesma Universidade. Foi presidenta da Sociedad Española de Didáctica de la Lengua y Literatura. Colabora habitualmente en múltiples revistas literarias e é autora de numerosos libros entre os que destaca Mulleres na guerrilla antifranquista galega, polo que recibíu o Premio Luís Tilve á Investigación e Divulgación Histórica.

ENTREPONTES

11

Non podo dicir que obedecera a un plan organizado, porque primeiro, despois da sublevación militar, as xentes que estaban comprometidas coa República, concelleiros, alcaldes, sindicalistas, que pertencían a organizacións agrarias; todas as xentes que tiñan outra idea diferente, que pensaban diferente, algúns estaban en perigo de morte e comezaron a fuxir. Eses fuxidos fóronse encontrando polos montes, cando finalizou a guerra, chegou un momento en que, a partir dese grupo de fuxidos e doutras xentes que se foron engadindo, decidiron formar estas dúas organizacións. Mais en principio nace por unha necesidade de defender as ideas da xustiza e da liberdade, porque realmente, na década dos 40 foron os únicos grupos que se enfrontaron ao franquismo. —Qué tratamento recibiron os guerrilleiros e guerrilleiras por parte dos medios de comunicación do réxime franquista? O tratamento foi absolutamente discriminatorio. Eran considerados como un grupo marxinal. Na primeira metade da década dos 40, tiveron un importante protagonismo. O réxime franquista viu que constituían un verdadeiro perigo, xa que era a única oposición que tiñan. En abril de 1947, publicouse un decreto lei que se chamaba ‘Lei de Bandidaxe e Terrorismo’. Entón, os guerrilleiros e guerrilleiras eran considerados a partir desa lei como bandoleiros, delincuentes , atracadores. E nas actas dos consellos de guerra, nos certificados de defunción, na prensa, cada vez que se referían ás accións que realizaban, referíanse así a eles. Era unha forma de desvirtuar a realidade, para desvalorizar o papel que xogaban naquel momento, un papel que estaba apoiado polo pobo, porque foi un movemento de base fundamentalmente popular, que tivo moito respaldo, por iso duraron dez, doce anos, porque se non tivesen o apoio do pobo non poderían ter resistido durante tanto tempo. —No seu libro fai referencia a miúdo á guerrilla da chaira e á guerrilla do monte, en que se diferencian? Aquí en Galicia chamámoslle guerrilla do monte mentres que no resto do estado chámase ‘guerrilla do alto’. Cando as persoas que colaboraban con aquel movemento antifranquista estaban moi queimadas,moi perseguidas, porque estiveran no cárcere, porque xa lles fixeran consellos de guerra, por diferentes razóns xa sabían da súa existencia,

chegou un momento que, para fuxir da persecución e da morte, tiveron que pasar á clandestinidade. Os guerrilleiros tiñan os seus campamentos base en serras, en montes, concretamente na zona de Casaio, a 1000 m. Hai que chegar a ese pobo, coller un Land Rover, subir montes, deixar o coche nun determinado punto, porque xa non se pode seguir, e andar unha ou dúas horas para chegar aos campamentos base que tiña a guerrilla na Cidade da Selva. De aí que nos refiramos á guerrilla do monte. Moitas veces estaban escondidos en casas, refuxios... Houbo mulleres que subiron cos seus compañeiros a aqueles campamentos, e pasaron á clandestinidade, en igualdade, ou polo menos, en aparente igualdade. A guerrilla da chaira, estaba formada por numerosísimas mulleres que apoiaban o movemento guerrilleiro clandestino. Pertencían tamén á Federación, pero tiñan outra misión, daban apoio puntual para axudar as persoas que estaban agachadas. Carecían de armas, estaban máis expostas ao perigo.

vive en Ourense –sae no documental As silenciadas– dixo que sen a colaboración das mulleres sería imposible que a guerrilla durase 10/12 anos. Aínda que este recoñecemento é tardío, porque estas mulleres estiveron totalmente esquecidas. —Qué caso ou casos lle causaron maior impresión? Por qué? Ben, hai moitos, realmente fixéronse auténticas barbaridades con aquelas mulleres. A represión alcanzou as mulleres dunha forma especial pero as dimensións e a ferocidade que se utilizou coas guerrilleiras foi verdadeiramente brutal… brutal. Algunhas acabaron aforcadas. Hai dúas mulleres dunha aldeíña que está no concello de Rubiá (o concello de Rubiá está preto do Barco de Valdeorras), unha de 60 anos e a súa filla de 30, tiñan agachado na casa un guerrilleiro, que era mozo doutra filla, entón fórono buscar e como non deron con el leváronas ao medio do pobo e aforcáronas nunha cerdeira. Quedaron con algo de vida e cando as trasladaron ao cemiterio, como aínda non morreran, rematáronas alí. Outras foron queimadas. Unha guerrilleira da zona de Muras (un concello de Lugo), estaba agachada nun refuxio no monte, cun destacamento. Tiñan unha cabana feita de palla, de terrón, de uces… Unha mañá foron sorprendidos tres guerrilleiros e dúas guerrilleiras. A raíz dun combate, unha das guerrilleiras ficou completamente queimada e outra saíu correndo da cabana e foi fusilada. E que houbo de todo… aforcadas, queimadas, fusiladas. Das historias que conto no libro hai dúas que me deixaron completamente abraiada. No segundo capítulo narro a traxectoria dunha familia de Soulecín, que é unha aldeíña que está a dous kilómetros do Barco de Valdeorras. Alí vivía unha familia de nove membros, cinco fillos e dúas fillas e o matrimonio. Esta familia sufriu as consecuencias do seu posicionamento, un relato que nos espanta: mataron os pais, unha parella de campesiños que traballaran toda a súa vida... El estivera en Cuba, para facer cartos; ela dedicábase a criar os fillos e a levar produtos á feira do Barco de Valdeorras ... Non lle fixeran mal a ninguén, o que acontecía é que eran anticlericais e tiñan amizade co mestre da aldea, que era de ideoloxía comunista. Entón fusilaron os pais, nun camiño, e alí seguen os restos; catro irmáns marcharon para a guerrilla, acabaron coa súa vida e as dúas irmáns tiveron que marchar a Francia. Despois de facer de enlaces, e despois de estar na clandestinidade, nos montes

“Recuperar a memoria histórica significa dar voz ao sufrimento”
—Qué diferenza existe entre fuxido/a e guerrilleiro/a? Houbo moitos fuxidos, pero moi poucas fuxidas. Moitas persoas que pensaban diferente, que apoiaran a República, que tiveran cargos, foron perseguidas desde o mesmo momento no que se produciu a sublevación. A partir do 18,19, 20,21 de xullo do 36, algúns sabían cal era o seu futuro, o seu destino, e decidiron entobarse en refuxios que facían nas propias casas, nas cortes, no monte. Aquí en Noia houbo un señor que estivo entobado tres anos. Buscaban sobre todo a supervivencia. A guerrilla, ademais, loitaba contra o franquismo. Tiñan moi poucas armas, carencias de todo tipo; estaban moi perseguidos, polo tanto loitaron con moitas dificultades. Rexíanse por estatutos, eran un exército irregular, pero tiñan disciplina. —Cre que a guerrilla sairía adiante sen o papel activo da muller? Non, despois de investigar cinco anos sobre a guerrilla e con tantas testemuñas, son consciente desta afirmación, pero tamén mo dixeron os poucos guerrilleiros que viven na actualidade. Un que

12

ENTREPONTES

de Casaio, na Cidade da Selva, marcharon a Francia, ao exilio, e nunca máis volveron. Unha delas aínda vive, Consuelo Rodríguez López, que ten 94 anos. Unha muller cunha forza e cunha dignidade admirables. Eu fun dúas veces a Francia a entrevistala, primeiro para o libro e, despois, para o documental. É unha referencia para as mulleres de hoxe. Esa foi unha historia que me impresionou moitísimo. Houbo tamén outra, moi dura de escoitar, a dunha muller que vivía en Alvaredos, unha aldeíña de Montefurado que está no límite entre as provincias de Lugo e Ourense. Esta muller estaba casada cun sindicalista, cun republicano ... era un ferroviario. Só por iso , un día fórono buscar e levarano, estivo oito meses detido no cárcere de Lugo e en xaneiro do 38 fusilárono. Un día apareceron pola súa casa uns amigos do seu home buscando acobilllo, rogando que os agochara na súa casa porque andaban fuxidos . Ela comezou a colaborar, primeiro con eses fuxidos e máis tarde, cando a guerrilla xa estaba organizada, axudaba de diferentes formas. Cando se descubriu esta colaboración levárona para o cárcere de Quiroga e alí a torturaron da forma máis cruel e inimaxinable. Cando morreu, en novembro de 2007, aínda tiña as marcas das torturas; non lle naceran as uñas de mans e pes que lle arrincaran. Quedou moi mal, ademais, do punto de vista psicolóxico porque abusaron dela. O cárcere de Quiroga foi unha verdadeira inquisición. O día que me entrevistei coa súa filla non podía falar, o único que facía era chorar, chorar… Non lle saían as palabras.

Foron moitos anos de silencio, de ter agachadas todas estas historias. Diante da gravadora non pronunciaban a palabra ‘violación’; xa me pasara con outros testemuños. Dicían: ‘fixéronlle de todo’, porque igual sentían elas vergoña cando elas non culpa tiñan daquelas barbaridades. A esta muller de Alvaredos arrincáronlle as unllas das mans e dos pes e queimáronlle debaixo das axilas, no cabelo, en todas partes... Quedou tan traumatizada que, cando chegou a democracia e tiña que ir a arranxar os papeis para cobrar unha pensión por ser viúva de fusilado, ela negaba todo, dicía que non era viúva de fusilado e negaba que estivera no cárcere por temor a que a prendesen porque ata 1975, cando viña Franco todos os veráns a Meirás, tiña dous gardas á porta despois de estar encarcerada en Quiroga, en Lugo, en Madrid... Esta historia para min foi realmente espeluznante, deixoume con moi mal sabor de boca porque claro, coñecín a filla que estaba verdadeiramente traumatizada e, naquel momento, aínda vivía esta muller, Carmen Rodríguez Nogueira, estaba nunha residencia porque tiña unha demencia senil. Morreu no 2007, tiven ocasión de ir ao seu enterro. Tamén me impactou moito porque a filla estaba tan mal que en principio parecía que se resistía a falar; despois comezou a abrirse: tiña necesidade de falar. Despois daquela entrevista recibín un correo dunha das netas de Carmen Rodríguez Nogueira no que me dicía textualmente isto: “ para miña nai fuches unha terapia boísima, o falar contigo fíxolle moito ben” . Aínda que só

fose por isto xa mereceu a pena investigar nesta historia... tiña necesidade de botar fora todo o que gardara durante tantos anos, esta historia silenciada. —A represión tiña moitas formas, física, psicolóxica, económica... poderíanos explicar algo sobre isto? Si, ao longo da entrevista algo xa fun explicando... Torturas físicas de todo tipo... rapado de cabelo, golpes. En Quiroga xa vos dixen que era un cárcere espantoso, colgábanas dunha roldana polos pes e pegábanlle moitísimo, quedaban todas marcadas con secuelas físicas, e tamén psicolóxicas. Xa vos comentei os casos das que foran fusiladas, das que foran queimadas, aforcadas... Houbo tamén sancións e castigos económicos, familias ás que incautaron os bens. Hai varios testemuños de mulleres no libro que contan como despois de saír do cárcere e volver á súa casa, encontrábana baleira, leváranlles absolutamente todo; ademais levaban a feira a vender sabas, colchóns... todo. Isto aconteceulle por exemplo á familia que vos comentaba antes, a familia Rodríguez López: despois de pasar polo cárcere do Barco de Valdeorras varios membros da familia, comentábame Chelo que tiñan un rabaño enorme de ovellas e de cabras, levárono, tamén os porcos, todo. E, por suposto, o que había dentro da casa. A represión tivo diferentes facianas e esta era unha delas tamén, incautarlle todo o que tiñan.

Aurora Marco durante a entrevista na biblioteca do centro

ENTREPONTES

13

—Por qué a muller guerrilleira non aparece nos libros de texto? Interesante pregunta. Eu creo que ten que ver con este descrédito que houbo sempre cara o movemento guerrilleiro. A Lei de Bandidaxe e Terrorismo de 1947 trouxo como consecuencia que todas as persoas que participaron nese movemento foran alcumadas coma foraxidos, atacadores, delincuentes, bandoleiros. Iso produciu un desgaste e deu unha visión totalmente desacertada. Teño que dicir, hai que ser xusta, que dentro da guerrilla, no movemento guerrilleiro, houbo algúns casos de persoas que se desviaron algunhas veces dos ideais… que ao mellor fixeron algún atraco, si, claro. Pero como movemento, nos seus estatutos, está claramente definido cales eran os obxectivos e, por outra parte, temos que situarnos naquela etapa, é dicir, non xulgar cos ollos do 2013, situarnos naquela época dos 40 porque, claro é, era unha guerra de guerrillas. Ou sexa que todo ese descrédito eu creo que levou a considerar aquel movemento guerrilleiro como algo marxinal. Hai xente que descoñece totalmente a historia e xulga a guerrilla antifranquista como se fose un movemento terrorista actual. Púideno comprobar, nalgún caso concreto, cando fixen as entrevistas. Chegaba a algún sitio e dicía: “Ben, a ver se me conta algo da guerrilla, do movemento guerrilleiro” e tan pronto como utilizaba a palabra ‘guerrilla’ ou ‘guerrilleiro’ ... a cousa ía mal, non funcionaba. Porque facían unha asociación absolutamente inexacta. Despois xa tiña que andar con circunloquios, con rodeos e, en lugar pedir que me falasen da guerrilla, preguntaba polas persoas da zona que se botaron ao monte. Tiña que andar con certos rodeos. Pero non hai que sentir ningún reparo en pronunciar o nome que define estes homes e mulleres. Foron guerrilleiras, e guerrilleiros, e hai que restituír o nome. —Desde o seu punto de vista, por que é necesario recuperar a memoria histórica, cando son feitos que xa aconteceron hai moito tempo? Coñecer a nosa historia, coñecer o noso pasado é fundamental para que non volvamos caer no mesmo. Todos os pobos teñen que coñecer a súa historia. A min non me vale escoitar: “Iso é remexer no pasado” “iso é reavivar os odios”. Nada diso. Recuperar a memoria significa dar voz a tantas familias que viviron en absoluto silencio e con

moita dor todos aqueles acontecementos. Darlles voz, que conten os seus testemuños. Hai que devolverlles a dignidade, pero ollo, non é que a perderan. Esa dignidade sempre a tiveron, mais hai que devolverlla publicamente, hai que devolverlla despois de que os alcumaran como foraxidos e atracadores; e ás mulleres tamén. As mulleres foron obxecto dunha dupla represión, por dicilo dalgunha maneira: por seren desafectas aos novo réxime, e pola súa condición feminina. Ademais de bandoleiras chamábanlles, para desprestixialas, as queridas, as amantes dos guerrilleiros, as que estaban amancebadas con… Non se lles recoñecía a condición de mulleres libres e donas do seu corpo. Nos consellos de guerra que tiven que consultar facíase constar, tal persoa... estaba amancebada con… facía vida marital con... como se fose un cargo para xulgar. Por todo isto é importante coñecer o pasado, estas historias tan dramáticas e duras.

último libro que acabo de publicar recupero as memorias dunha republicana, mais aínda queda moito por recuperar e iso que xa se fixo bastante. Hai que seguir traballando con entusiasmo, sen axudas de ningún tipo a maioría das veces, pero hai que seguir facéndoo. —E xa para finalizar, como ve o papel da muller na sociedade actual, quédanos algo pendente ou pensa que xa está todo conseguido? O que nos queda por facer é moitísimo. Lía eu hai uns anos ur informe dun organismo internacional, non recordo cal era, que dicía que terían que pasar 450 anos ata conseguir a igualdade real. Eu non sei se serán precisos tantos anos pero si, queda moito tempo para conseguir a igualdade real. Comezamos por exemplo, polos salarios, cando hai igualdade de traballo e hai un salario inferior para as mulleres, está claro que hai unha desigualdade. Cando as mulleres non acceden aos cargos públicos en igualdade cos homes hai unha desigualdade moi evidente. Nas institucións, poñamos por exemplo a Real Academia Galega ou o Consello da Cultura Galega, son institucións absolutamente machistas, porque de 30 homes hai 4 académicas. Na maioría das comisións interiores apenas teñen mulleres e como iso, todo. Falta aínda moito para conseguir a igualdade. Avanzamos, evidentemente, claro que avanzamos, pero precisamos seguir traballando no que se ven denominado empoderamento, que ven da palabra inglesa empowerment. Está relacionado coa palabra poder, pero non poder no sentido de dominación de uns sobre outros ou de algunhas sobre outras, senón poder no sentido de capacidade das mulleres. Capacidade de experimentar, de crear, de falar, de ocupar cargos. Unha capacidade que serve para autoafirmármonos, e ese empoderamento pode levarse de forma individual ou de forma colectiva. Estou convencida de que as novas xeracións utilizades ese empoderamento porque credes en vós, non sodes un obxecto de análise, non sodes un obxecto para outras persoas, senón que sodes protagonistas das vosas propias historias e credes en vós, na vosa autoafirmación, na vosa identidade. Ai que seguir así, porque se o facedes, chegará un momento, no que lograremos esa igualdade. Moitas individualidades, fan un colectivo.
CintHYa Martínez Lorenzo Nerea Rivadulla Somoza RamÓn RudiÑo AgrafoJo

“Hai moito que facer para conseguir a igualdade real”
—Que intereses hai detrás do esquecemento da memoria histórica ? Penso que son intereses de tipo político, e detrás destes intereses está a ideoloxía. A memoria histórica se pensamos en Galicia, en concreto, do 2005 ao 2009 tivo un grande apoio institucional. No 2006 declarouse “Ano da Memoria”, fixéronse documentais, exposicións, congresos, en fin, houbo moitos actos da recuperación da memoria, porque se consideraba algo necesario polas razóns que vos acabo de contar antes. Hai outra xente, como moitos herdeiros do franquismo, netos do franquismo, que están na actualidade intentando que non se recuperan estas historias. Á ideoloxía da dereita, da extrema dereita, non lle interesa que se recupere esa memoria histórica. — Hai máis temas relacionadas coa muller que se deben tratar ou estudar? Aínda hai moito por facer. Traballouse xa bastante no tema do exilio, porque nos últimos anos foron aparecendo libros memorialísticos de escritoras en forma de diarios, autobiografía, cartas, ou sexa, nos diferentes xéneros da memoria. No

14

ENTREPONTES

Dime algo sobre París! @Twiteando
@Un rêve devenu réalité! @Paris est trés belles mais il faisant trés froid. C’est fantastique parce que la Tour Eiffel est magnifique. @Dans le Car Rouge on a beaucoup ri. @L’Orsay est unique. @Paris est genial, les monuments sont magnifiques. @La nuit, la Tour Eiffer brille comme les etoiles. @A Paris, nous n’avions pas dormir! @À Disneyland cést genial main il y a eu un accident. @Disneyland c’était trés drôle. @Mon experience à Paris c’est trés belle. @Le meilleur voyage de ma vie.

ENTREPONTES

15

“Excursión a Pontevedra ao I Salón Nacional do Deporte, a Saúde e a Nutrición” Sportis 2013
O 9 de maio o alumnado de 3º e 4º da ESO fomos a unha excursión a Pontevedra que organizaba o departamento de Educación Física. Tal como anunciaban o salón na súa páxina web fíxonos albergar moitas ilusións. Dicían: Sportis 2013, converterase nun referente de nivel nacional: profesionais, deportistas, familias, mozos e adultos,estudantes...todos eles visitarán este Salón que abrirá as súas portas os días 9, 10 e 11 de maio do 2013. Grazas ao pulo de numerosas institucións e administracións, e especialmente do Concello de Pontevedra, Pontevedra converterase no centro de culto ao deporte, a saúde e a nutrición. O Salón contará ademais con 3 programas que asegurarán unha grande afluencia de público, o Programa Experimenta, polo cal todos os visitantes que o desexen poderán gozar da realización de diversas actividades: paseo en kaiak, máster class aerobic, rappel, escalada en rocódromo, etc.; o Programa Conoce, a través do cal os visitantes poderán interactuar e coñecer distintos deportistas de alto nivel, e por último contaremos co Programa Fórmate, onde numerosos conferenciantes de recoñecido prestixio impartirán charlas informativas sobre distintos aspectos relacionados coas tres áreas do evento: Como alimentarse correctamente?, Como baixar peso?, Exercicio físico e patoloxías cardiovasculares, etc. Nós apuntámonos ao programa Experimenta, en concreto ás actividades de Kaiak, rappel e capoeira. Ao chegar ao Salón, tiñamos prevista a entrada ás 10.00, e aínda non estaban montados tódolos stands. Fixemos un percorrido rápido, (tampouco había moito que ver), e marchamos cara ao río para a actividade de Kaiak. Estivo ben pero tíñamos que ir en grupos de cinco, polo que se fixo un pouco longo. As outras actividades non estaban preparadas así que non as puidemos realizar. Algúns fixemos tiro con arco, vimos unha exhibición de breakdance e bailamos unha coreografía de aerobic que levábamos ensaiada. Os profesores deixáronnos tempo para comer e logo tivemos tempo para dar unha volta pola zona vella de Pontevedra. Aínda que o Salón non cumpriu as nosas expectativas pasamos un bonito día de excursión.
Alumnado de 3º e 4º da ESO

16

ENTREPONTES

Seguridade vial con tecnoloxía: O semáforo
A principio de curso,o noso profesor de tecnoloxía propúxonos facer un proxecto empregando a materia que iriamos dando na clase. Temos dous días desta materia á semana, nun damos contidos teóricos e no outro poñémolos en práctica. O noso profesor decidiu facer grupos no taller, cada grupo faría o seu propio proxecto,que despois puntuaría nas avaliacións. Este traballo fíxose xa que ten relación co temario deste ano. O noso proxecto consiste na construción dun semáforo cun temporizador de bote que cambia de cor ao xirar. Fumos collendo os materias e as ferramentas ao tempo que iamos construíndo o semáforo. Empezouse collendo a base para colocarlle as patas. Fixéronse as poleas - exactamente eran tres grandes e tres pequenas - as cales foron colocadas en tres eixos diferentes por parellas,sobrando unha grande que iría no mesmo eixo que o bote. Para colocar todo isto fixo falta cortar uns anacos de madeira que, a medida, se furarían para colocar os eixos coas súas poleas determinadas. O bote tróuxose de casa, e cerrado polos lados (coa perspectiva do bote de lado) furouse para enganchar o eixo coa terceira polea. As parellas de poleas estaban unidas por gomas, así, ao recibir a enerxía eléctrica da fonte de alimentación empezarían a xirar. O bote ten catro tiras de cintas aillantes as cales rozaban por catro láminas de aluminio aparafusadas na base e cunha pequena dobreza na súa parte superior. Para a peza do semáforo só fixo falta un tubo de madeira,unha cartulina verde e 3 LEDS. Ao semáforo chegábanlle seis cables:tres brancos, un amarelo, un vermello e un verde. Os cables de cor polo outro extremo estaban soldados ás láminas de aluminio. Tamén hai outro cable o cal ten unha resistencia soldada que chega á cuarta lámina. En cambio os outros tres brancos, soldados, únense cun interruptor aparafusado na base,e este conecta co motor unido ás poleas. O mellor de facer proxectos coma este é que te divirtes aprendendo, non só tecnoloxía, senón tamén seguridade vial. Os semáforos son dispositivos de sinalizacións mediante os cales se regula a circulación de vehículos e peatóns nas vías, asignando o dereito de paso a estes secuencialmente, polas indicacións de luces de cor (vermella,amarela e verde). Controlan a circulación por carrís.Reducen ou eliminan o número e gravidade dalgúns tipos de accidentes.Regulan a velocidade dos vehículos para manter a circulación continua e a unha velocidade constante. Ademais interrompen periodicamente o tránsito dunha corrente vehicular ou peatonal para permitir o paso doutra. Descubrimos o que dabamos na clase porque antes de facer este traballo pensabamos que as cousas se facían soas, e vimos que non todo e tan fácil como pensabamos.
Aurora Paradela dosil blanca lorenzo brantuas marina martínez Hermo

Circuíto de funcionamento do semáforo

ENTREPONTES

17

A orixe clásica das palabras
Na actualidade hai moitas palabras que se usan no eido da publicidade, ou nas empresas ou negocios que teñen unha referencia a Antigüidade Clásica. A cultura grega e romana son un claro referente cando se trata de nomear un negocio ou unha marca. Recollemos neste traballo palabras relacionadas co mundo grego ou romano en diferentes ámbitos, moitas delas están usadas en clara relación ao seu significado clásico sen embargo, noutros casos, a relación da palabra clásica coa marca ou negocio é máis forzada, non atopando, incluso as veces, relación. Tamén recollemos un pequeno apartado de palabras de orixe clásico na vila de Noia que son usadas en diferentes empresas.

ALIMENTOS
Orixe grega

Sigma alimentos: Empresa fabricante de produtos conxelados. Sigma é a décimo oitava letra do alfabeto grego, e no sistema de numeración grega ten o valor de 200. Non hai relación entre o nome da marca e o produto.

Helios: no grego antigo Ἥλιος (Hélios), ‘sol’ é a personificación deste; identificábase co deus Apolo. A empresa que comercializa a marca “Helios” comezou a súa actividade fabricando cabelo de anxo de maneira artesanal. Posteriormente ampliou a súa oferta a toda clase de doces e marmeladas, froitas confitadas e doce de marmelo. O primeiro establecemento chamouse “O sol”. No 1936 cambiou a súa denominación pola de Helios.

COCHES

Orixe grega
Mitsubishi Carisma: Carisma, χάρισμα (chárisma) en grego, significa “graza divina”. Con este nome, pódese referir a que esta marca de coche é moi boa, que ten calidades e características que a diferencian de outras marcas de coches.

Magnum: do adxectivo latino magnus, magna, magnum, que significa “grande”. É o nome dun coñecido xeado que nos vende a idea de que ademais de ter un bo tamaño é tamén de grande calidade.

18

ENTREPONTES

Nissan Micra: Micra en grego significa “pequena”. Na nosa opinión é que este nome débese ó tamaño do coche, xa que non é moi grande.

to, máxima significa “grandísima”. Aquí o nome fai relación ó tamaño ou á calidade do coche.

DROGUERÍA
Orixe grega

Pegaso: É o nome mitolóxico do cabalo alado que xurdiu do sangue da Gorgona Medusa cando Perseo lle cortou a monstruosa cabeza. Con este nome pódese referir a que este coche ten unha gran velocidade como a que tiña Pegaso, que podía voar.

Diadora: esta palabra procede do grego, no que significa “compartir os logros e os honores”. Diadora é unha empresa de zapatillas deportivas, por tanto o nome transmite as nocións de prestixio e mesmo triunfo.

Orixe latina

Nike: é o nome dunha deusa grega, que tiña alas e podía moverse a gran velocidade para coroar ós vencedores cunha palma ou unha coroa de loureiro. Νίκη era a deusa da vitoria. Como nome dunha famosa marca de zapatillas deportivas transmite a idea de triunfo.

Ajax: en grego antigo Áyax (Αἴαξ), personaxe da mitoloxía grega, foi un valoroso guerreiro, o máis forte despois do seu curmán Aquiles, que se embarcou na mítica guerra de Troia. Tamén é unha marca de deterxente, tan forte e eficaz na limpeza como Áyax na loita.

Audi: do verbo latino audire, “oír” (2º pers. sing., imperativo presente). Prestixiosa marca de coches de alta gama. O fundador, o alemán August Horch, utilizou este nome por ser a tradución ó latín do seu apelido.

kappa: A κάππα é a décima letra do alfabeto grego, e na nosa lingua representa ó fonema /k/. Tamén é unha marca de mochilas, estoxos etc. O nome non garda relación co produto. A frecuencia de nomes gregos en relación cos deportes pode deberse á importancia que tiñan na antiga Grecia as competicións deportivas, como os Xogos Olímpicos.

Orión: Procede do grego Ὠρίων, xigante mitolóxico que aparece como un excelente cazador na Odisea. Pode ser que se queira chamar a atención dos compradores cara un produto que acaba cos insectos facilmente, de aí que buscasen o nome dun xigante cazador.

Orixe latina

Volvo: palabra latina, do verbo volvere, “xirar, dar voltas” (1º pers. sing., presente indicativo). O nome desta marca de coches fundada no ano 1927 é moi axeitado pois as rodas xiran.

Orixe latina

Asics: Son as siglas da frase latina Anima sana in corpore san, que significa “un alma sa nun corpo san”. É moi apropiado para unha marca xaponesa de roupa e calzado deportivos. Nissan Maxima: Maxima procede do superlativo latino de magna (= grande). Polo tan-

Albal: fai referencia á cor branca, aínda que se trate de papel de aluminio, pois procede do adxectivo latino albus, alba, album, que significa “branco” e que deixou derivados como “a alba”, “albo”, “álbum”, etc

ENTREPONTES

19

Nivea: No ano 1911 o científico Oskar Troplowitz logrou desenvolver a primeira emulsión de aceite en auga. Engadíndolle auga de colonia e un perfume de lirio dos vales fabricou unha crema branca á que chamou Nivea, do termo latino nivis, “neve”.

Orixe latina

PAPELERÍA
Orixe grega
Centauro: é unha empresa de materiais de papelería que recibe ese nome pola raza de seres con torso e cabeza de humano e corpo de cabalo. Na mitoloxía grega, polo xeral os centauros (Κένταυροι) son salvaxes, sen lei nen hospitalidade, escravos das pasións animais, con dúas excepcións, Folo e Quirón, que expresaban a súa boa natureza sendo amables e sabios. Non semella haber relación entre o personaxe mitolóxico e os produtos que levan o seu nome, salvo o capricho ou gusto do fabricante.

Vanitas de Versace: Un dos perfumes da coñecida marca Versace. Vanitas é un termo latino que pode traducirse como “vaidade”. O máis seguro é que o dono lle puxera ese nome porque ao ulilo produce esa sensación, e tamén porque os cosméticos serven para gustar e satisfacer a nosa vaidade.

Papyrus: palabra que provén do latín e significa papiro. O papiro era un soporte de escritura elaborado a partir dunha planta e moi usado na antigüidade. Polo tanto un nome moi adecuado para una marca de cadernos.

TECNOLOXÍA
Orixe grega

PERFUMERÍA
Orixe grega

ASUS: o nome procede da palabra “Pegasus”, o cabalo alado da mitoloxía grega. É unha marca de ordenadores, que con este nome asocia a axilidade e a velocidade ós seus produtos.

Ariadna: revista de informática que recibe un nome feminino de orixe grega, que non está claro se significaba “bondadosa”, “moi pura”, ou ben “luminosa”. Na mitoloxía era filla de Minos, o rei de Creta, e proporcionou ó heroe Teseo a bola de fío para saír do labirinto despois de matar ó Minotauro. Con este nome estase a indicar que a citada revista pretende ser o fío que guíe ós lectores polo labirinto das novas tecnoloxías.

Eros de Versace: Na mitoloxía grega Eros (en grego antigo Ἔρως) era o deus primordial responsable da atracción sexual, o amor e o sexo, venerado tamén como deus da fertilidade. Eros é utilizado para designar unha fragancia masculina da casa Versace e pode querer realizar un paralelismo entre uso do perfume e atracción sexual ou amatoria.

A firma de pinturas Titan fai referencia á raza de poderosos deuses que gobernaron durante a legendaria idade dourada, segundo a mitoloxía grega.

Orixe latina

Orixe latina
SONY: esta palabra procede de sonus, que é “son2 na antiga lingua latina. Na actualidade é unha importante multinacional que produce aparellos audiovisuais e informáticos: videoconsolas e videoxogos, teléfonos móbiles, cámaras fotográficas, ordenadores, pero comezou fabricando radios e aparellos para escoitar música.

Nemo: Esta marca de perfumes procede do latín nemo < ne + homo = ninguén. Nesta marca de colonia para homes pode significar que fai a quen a leva distinto de todos os demais. Clio: En grego procede da raíz “cantar” ou “alabar”. É o nome da musa da Historia na mitoloxía grega. Este nome é utilizado para unha revista de historia.

20

ENTREPONTES

Palabras de orixe clásica en Noia
Orixe grega
gas son moi utilizados para nomear academias, quizais porque lembran tanto ás humanidades como ás ciencias. Academia NOVIUM: a palabra novium é un dos nomes antigos de Noia, tal vez de orixe celta, despois latinizado, e relacionado co latín novus, que significa “novo”. Tamén é unha academia que hai en Noia, de aí o nome.

Academia Sócrates: Outra academia de Noia que imparte clases de variadas materias e niveis. Sócrates de Atenas, Σωκράτης, foi un dos filósofos máis grandes, tanto da filosofía occidental como da universal. Foi tamén o mestre de Platón, quen tivo a Aristóteles como discípulo, sendo tres os representantes fundamentais da filosofía da antiga Grecia. O seu nome é moi apropiado para un centro de ensino.

Zapatería Escorpio: Unha zapatería do centro de Noia. Escorpio é o cuarto signo do zodíaco, por tanto tamén unha constelación. O nome vén da mitoloxía grega, en recordo do escorpión que matou ó xigante Orión, e representa a destrución. Non ten relación co que se vende nunha zapatería, salvo que sexa o signo zodiacal do dono.

Orixe latina
Academia Epsilon-Plus: Épsilon (ἐψιλόν) é o nome da quinta letra do alfabeto grego e no sistema de numeración grego tiña un valor de 5, e plus significa “máis” en latín. Os nomes das letras gre-

Tempus: Un bar situado na alameda de Noia. É unha palabra latina que significa “tempo”. Probablemente puxéronlle ese nome porque un bar é un bo sitio para pasar o tempo cos amigos ou a familia tomando un café e charlando. Unha frase moi coñecida é “Tempus fugit”, que significa “O tempo fuxe”.
Alumnado CuLtuRa CLÁsica 4º ESO JosÉ Manuel Castro Rosende Adolfo LiÑaYo Filgueira Yoelina Medina Martínez DesirÉ MÉndez Brito SHeila Pais Alvite Sabela Queiruga LÓPez Isabel Ventura Louro

ENTREPONTES

21

A arte do por que
Ao igual que a maioría dos nenos cando son pequenos, non entendía o por que de moitas cousas e non sabía máis que preguntar. Ás veces dábame a sensación de que á xente lle resultaba molesto, pero non era capaz de evitalo. Un día a miña avoa díxome, como moitas outras veces xa me dixera: “Ai neniña, non lle deas máis voltas, ás cousas son como son e xa está”, ao que lle respondín: “pero por que son así avoa?, por que non son doutro xeito?”. A súa resposta foi darme un anaco de torta, xa que como me dicía ela “polo menos así tes a boca ocupada”. Cantas máis preguntas facía, menos respostas obtiña, pero a min dábame a sensación de que canto máis preguntaba e me preguntaba, máis cousas sabía; sabía que cousas lle molestaban á xente, de que xeito tiña que preguntar se quería obter unha resposta ou outra, ata que certo punto unha pregunta pode resultar incómoda... non estaba a buscar a resposta, se non que a estaba a formar. Antes, non se moi ben se por obriga indirecta ou por decisión propia, ía a catequese; ao rematar, quedabamos a misa. Mentres o cura nos contaba as aventuras e peripecias de alguén chamado Xesús, díxenlle ao meu catequista: “como podes crer en algo que non ves?” Os meus pais sempre me din que non me crea todo o que se me di, así que ao mellor isto tampouco é verdade. A miña avoa que estaba sentada ao meu lado díxome: “non empeces outra vez e escoita caladiña”. Cando esta, o contou ao chegar á casa, creo que foi cando xa gañei definitivamente o alcume oficial de “anana preguntona” que me leva acompañando dende que teño memoria. Sempre me din que lerme un conto levaba tempo e respostas: “Papá, e por que a Miguel (o meu irmán) non lle contas contos de princesas?, Miguel veu a peli de Ariel comigo e parece que lle gustaba”, “ mamá imaxínaste que nós somos un conto e que alguén nos está a contar? , E por que non me empezas contando o conto polo final? , E por que todo xunto se escribe separado e separado todo xunto? Creo que o ‘”e por que” chegaba un momento no que para eles perdía todo o sentido, pero eu non estaba disposta a conformarme. Cheguei á conclusión de que se quería aprender. Primeiro necesitaba equivocarme, necesitaba respostas erróneas, respostas sen probar para poder así intentar encontrar a verdadeira. Nunca estiven de acordo en “Nunca hai que dubidar dun mesmo”. Un día, mentres iamos en coche, o meu irmán díxome sinalando pola xanela: “Mira Na, unha vaca totalmente branca” ao que eu lle dixen: “Polo menos, por un dos dous lados”. Decateime que para chegar a cousas simples, primeiro necesitamos encontrarnos con cousas complexas, ao fin e ao cabo que sexa difícil faino realmente interesante. Que implica a filosofía? Que se pregunta a filosofía? Podemos dar unha única resposta válida cando hai moitas que aínda están por comprobar ou por inventar? Filosofía non é dicir ou escribir o que todos xa sabemos, nin tampouco contar o que todos creemos, necesita transmitir un coñecemento e non unha información. Facemos filosofía sen decatarnos, mesmo as persoas que non lles gusta fan filosofía. O feito de que non lles guste, resulta filosófico. Creo que resulta bastante complicado dar e achegar a explicacións xerais a preguntas que en realidade se basean en fenómenos fragmentarios. Dise que algúns chegan a ter a funesta manía de pensar. Temos medo a descubrir respostas novas ao que criamos como evidente? A filosofía invítanos a saír da “zona segura”, esa zona onde todos estamos moi seguros a preto de todo, e onde non temos a necesidade de preguntarnos por que sabemos ou deixamos de saber certas cousas. E ti, segues no tobo?
NATALIA TRILLO Aguado (1º Bacharelato)

Entón, por que seguía preguntando se eu o que quería era respostas e con ese xeito de preguntar non as conseguía? Se eu buscaba respostas mediante outras preguntas, pero tampouco sabía as respostas a esas preguntas... que é o que buscaba en realidade?

22

ENTREPONTES

Observando o tempo
Temperaturas e precipitacións no Barbanza durante este curso

ENTREPONTES

23

24

ENTREPONTES

Las primeras gotas de lluvia
El cielo está oscuro, no solo porque empieza  anochecer, sino porque amenaza lluvia.  Tenía que salir a hacer algunos recados, pero la pereza me hizo que me recostara en el sofá toda la tarde.  Los recados no podían esperar al día de mañana, así que muy a mi pesar tuve que levantarme y salir. En el portal de mi casa me encontré con ese vecino al que saludo solo por cortesía, porque es el vecino con el  que no paro de discutir en las reuniones de la comunidad, y con el que no me apetece encontrarme. Cruzo la calle y voy andando a  paso ligero, sin fijarme  en los coches que pasan por la carretera, o en esas personas que se cruzan en mi camino. Solo apuro el paso, para realizar cuanto antes esos recados. Una vez terminados, comienzo a cruzar la alameda, y de vuelta a mi casa, es cuando empiezan a caer las primeras gotas de lluvia. Esas gotas que nadie percibe, ni los niños que siguen jugando con la pelota,  con los patinetes,  las bicicletas, las niñas con sus muñecas, muchos de ellos con sus uniformes de colegio; aminoro el paso, cuando escucho la conversación entre dos niños, a uno de ellos le habían quitado las ruedas pequeñas a su “bici” y le estaba contando a su amiguito, (al que todavía no se las habían quitado) que como él ya era mayor, le enseñaría a andar en “bici” sin las dos ruedecitas traseras, parecían dos hombrecitos pequeños, esa conversación hizo que apareciera una sonrisa en mi rostro. Las gotas de lluvia seguían cayendo silenciosamente. Las madres todavía seguían sentadas en los bancos, charlando muy animadamente, o en las terrazas tomando un café y fumando un cigarro. Sigo cruzando la alameda, y mientras espero a que se ponga el semáforo en verde y, con las gotas de lluvia cayendo más fuerte, viene a mi cabeza un pensamiento al ver que las madres todavía no se inmutan cuando sienten  caer esas primeras gotas de lluvia, que cada vez se hacen más fuertes. Pienso: las madres no van a la alameda a llevar a sus hijos y de paso tomarse un café, sino que van a tomarse un café y de paso llevan a sus niños.  Y con este pensamiento, cruzo de nuevo la calle camino hacia mi casa sin fijarme en los coches que pasan por la carretera, o las personas que me voy encontrando por el camino. 
Elena MariÑo AvilÉs Educación de adultos

ENTREPONTES

25

Conmemoracións
10 anos da catástrofe do Prestige
JULIO Mª CAAMAÑO PÉREZ
O día 13 de novembro chegan as primeiras noticias sobre a avaría do Prestige que, nese momento, se atopa a unhas 50 millas da costa . Comeza a desprender fuel. Solicita SOS. Durante varios días o barco deambula sen senso preto das costas galegas. Pouco a pouco vaise afastando da costa, de seguido pártese en dous e finalmente afúndese. Queda afundido a uns 4000 metros da costa. Con 243 metros eslora e 18,7 metros de calado, calcúlase que no momento do afundimento contén dentro do seu casco unhas 77.000 toneladas de fuel. Unha gran parte da costa galega, sobre todo a atlántica, está cercada por unha mancha de fuel de tal magnitude que comeza a ser chamada a “MAREA NEGRA”. Todas as faenas de pesca son prohibidas, as xentes do mar e as súas embarcacións dedícanse a eliminar a “marea negra”.

No IES “Campo de San Alberto” acóllense os primeiros voluntarios da zona (destacamento de bombeiros e voluntarios procedentes do pais vasco). Seguimos recibindo distintos destacamentos

do exército que conviviron con nós no patio, no pavillón, no ximnasio… E tomando como base o noso centro foron a limpar principalmente polas zonas de Lira e Corrube-

26

ENTREPONTES

Destacamento militar no patio do instituto

Dormitorios no ximnasio do centro

Cociñas nos patios

do. A comunidade educativa do noso centro formou parte de distintas expedicións de limpeza. Ao mesmo tempo que a marea negra inunda as costas deixando un rastro de morte, vaise formando unha autentica marea de solidariedade con xente chegada de todas partes. En novembro do ano 2012 tratamos de recordar este triste feito, que de seguro aportou ao pensamento colectivo dos galegos e galegas algo

máis que palabras inesquecibles como: MAREA NEGRA, CHAPAPOTE, GALLETAS, HILILLOS, SOLIDADIRADE, VOLUNTARIOS, CADEA HUMANA, NUNCA MÁIS, ETC… Todas elas forman parte da memoria e , sen dúbida, pasarán á historia de Galicia evitando o esquecemento do que xa se considera unha das maiores catástrofes sufridas polas costas galegas.

Portada da revista Entrepontes

Símbolo de rexeitamento e garante de non esquecer

Cadea humana no peirao de Noia

Lectura dun manifesto

A catástrofe ecolóxica é patente no que se ve e no que non se ve

Manifestación en Santiago

ENTREPONTES

27

Rosalía versus Murguía & Cuba
María José Costa Alcalde
“¿Qué pasa ó redor de min? ¿Qué me pasa qu´eu non sei? Teño medo dunha cousa Que vive e que non se vé. Teño medo á desgracia traidora Que ven, e que nunca se sabe onde ven.”
Follas Novas 1880

Para comezar quero contextualizar historicamente o tempo no que viviu esta famosa parella. Nace Rosalía no ano 1837 en Santiago de Compostela para finar en Padrón no 1885. Só viviu 48 anos. Murguía nace en 1833 para finar no 1923. Son uns anos nos que a vida de España e de Galicia foi tremendamente cambiante e conflitiva: o liberalismo político e económico estase a implantar. O mundo do Antigo Réxime comeza a quedar atrás. Pero o liberalismo acentuou o centralismo. A ideoloxía liberal rexeitaba calquera diferenza dentro dos territorios da Monarquía española, por consideralos incompatibles co principio de igualdade de tódalas persoas diante da lei. Pretendíase a uniformización económica, política (administración centralizada e división provincial) e cultural (alfabetización obrigada en castelán)1. En 1834 créase a división provincial que chegou aos nosos días apenas sen modificación. En pouco tempo aparecerá o Provincialismo. Os provincialistas son liberais progresistas que reivindican a Galicia e a todo o galego ó tempo que denuncian o mal trato recibido de Madrid2. En 1856 ten lugar o Banquete de Conxo, expresión das ideas demócratas daquel tempo. E ligado a todo isto “ o Rexurdimento”, os republicanos federais, o rexionalismo, o socialismo… É unha España rural, atrasada economicamente, en pugna por industrializarse, por construír as vías do ferrocarril, por ter liberdades ou non telas.. As diferenzas sociais son abismais. O noso país parece non atopar lugar para converterse nun país moderno e rico como están a facer outras nacións: Inglaterra, Francia, Bélxica....... Todo isto rodea a vida desta parella. Ímolo ver un pouco máis polo miúdo.

Progresista . A nova situación ten o seu reflexo na liberdade de prensa que estará tinxida de provincialismo en Galicia. En Vigo, o editor Alejandro Chao, republicano federal, actúa nesta dirección co xornal “La Oliva”. O impresor é Xoán Compañel. O xornal pronto foi suspendido polo Goberno. Desde as súas páxinas deu Murguía o grito de: “Mártires de 1846. Dios y libertad”. Os amigos, os “familiares políticos” de Rosalía e Murguía, liberais, progresistas, demócratas, republicanos… Terán moita importancia na vida da parella. Entre eles destacarán varios homes ligados ao mundo da letra impresa: Alejandro Chao, Xoán Compañel e Waldo Álvarez Insua. Os

Nace Rosalía en Santiago de Compostela o 24 de febreiro de 1837 nunha casa do Camiño Novo. Filla ilexítima dunha fidalga vida a menos e dun sacerdote, dúas tías paternas fanse cargo da nena, nun entorno rural, en Castro de Ortoño. A nai non renuncia á cativa. Consta que en 1842 vive con ela en Padrón. En 1850 trasládanse a Compostela. Cursa estudos na Sociedade Económica de Amigos do País. Participa nas actividades do Liceo da Xuventude, que tiña a súa sede no ex convento de San Agustín, como actriz. Aí coñece aos poetas Eduardo Pondal e Aurelio Aguirre e pode ser que tamén a Manuel Murguía. Por outra banda, Manuel Murguía nace en 1833 en Arteixo. En 1843 está en Santiago. Con trece anos é testemuña da revolución de 18464 que en principio adquiriu o aspecto dun pronunciamento liberal encabezado en Lugo por Solís, contra o goberno moderado de Sabela II, pero que logo en Santiago,cos provincialistas,transfórmase no 1º acto de reivindicación do feito diferencial galego. Episodio que remata traxicamente cos “Mártires de Carral”. A obra desa xeración será recollida pola xuventude que se reúne desde xaneiro de 1849 en Santiago, no Liceo de San Agustín. Comezara Murguía a carreira de farmacia pero a literatura, a investigacion histórica e o xornalismo foron a súa vocación. Chega a Madrid no ano 1851. Publica varias obras literarias de certo éxito. Establece relacións literarias e políticas que lle abriron o camiño como redactor de periódicos e escritor de novelas. En 1854 ten lugar o Bienio

Derradeira fotografía de Rosalia coa súa familia na casa da Matanza en Padrón

1 Villares, Ramón. A Historia. Editorial Galaxia 1990 2 López Facal, Ramón e Fernández Manso, Heladio. Hª de España Comtemporánea. Tórculo Edicións. 3 Alonso Montero, Xesús. Caixa de Aforros Municipal de Vigo 1985 4 Murguía, Manuel. El 23 de abril de 1846. Recuerdos en Murguía e La Voz de Galicia. Biblioteca Gallega, 2000.

28

ENTREPONTES

tres con posterioridade emigrados a Cuba. Chao en 1859 creará na Habana a empresa editorial “La Propaganda Literaria”. Insua en 1876 fundará o periódico “El Eco de Galicia” tamén na Habana e Compañel , cuñado de Chao, emigraría, tras unha creba económica no 1873. Os lazos establécense pronto. A Madrid viaxa Rosalía no ano 1856. Non se coñece con exactitude cal foi o motivo polo que a escritora mudou de domicilio aínda que Catherine Davis 5 cre posible que este feito fose debido ao escándalo desencadeado a raíz daquel democrático Banquete de Conxo, no que tivo lugar o irmandamento entre artesáns, traballadores e estudantes membros da fidalguía e burguesía daquel entón e na que Aguirre e Pondal tiveron o protagonismo principal. En 1857 publica o seu primeiro libro, o poemario ‘La Flor’ (Madrid) no xornal La Iberia. Suscitará unha benévola recensión de Murguía titulada “La Flor. Poesías de la señorita Rosalía de Castro” “El señor Murguía ha encontrado un talento oculto y se complace notablemente en alentarlo. Esto no puede menos que excitar las simpatías de todas las almas buenas e inteligentes” Coñécense na casa de dona Carmen Pérez Lugín, pariente da nai de Rosalía ou xa se coñecían de Santiago. Que máis dá! O certo é que casan o 10 de outubro de 1858 en San Ildefonso de Madrid. “Un día vino a formar conmigo un nuevo hogar y crear una familia. Desde entonces una es la voluntad y uno el amor bajo este techo visitado por cuantas afliciones pueden caer sobre las almas heridas perpetuamente. ” 6 Tiñan una vida prometedora na capital: quedaba esperar a dirección dalgún xornal, entrar na política, así o fixeron os seus compañeiros e amigos: os irmáns Bécquer, Salmerón , Castelar, Ruiz Zorrilla, Sagasta…. 7 Pero eles tornaron a Santiago en 1859. Rosalía está embarazada. Teñen a primeira filla: Alejandra. A esa nena dedicaralle Murguía ese mesmo ano: “La primera luz. Libro de Lecturas para uso de las Escuelas de primeras letras de Galicia”. Murguía escribe por primeira vez para os nenos galegos sobre xeografía, historia e a lingua da nosa terra8. O libro será aprobado en 1860 por RD para o ensino de instrución primaria.

A incerteza económica será unha constante na vida familiar. Terán seis fillos máis: Aura (1862), os xemelgos Gala e Ovidio en 1871, Amara (1873), Adriano (1875) e Valentina (1877). Os dous últimos morren sendo nenos. Todos nacerán en Galicia. É nesta Galicia á que eles volven na que se está

1865 publica en Lugo o primeiro Tomo da Historia de Galicia; en 1866 o segundo. Os posteriores serán costeados polo Centro galego da Habana. O terceiro aparece en 1888, o cuarto en 1891 e o quinto en 1913. En1861 percorren Salamanca, Estremadura, A Mancha, Madrid…. É nesta situación que Rosalía compón “Adios ríos, adiós fontes……” publicada por primeira vez en “EL Museo Universal” de Madrid e que será o primeiro poema dos Cantares. “Aquella noche, presa el alma de las profundas tristezas de quien sin tocar en sus veinticuatro años, se creía con un pie en el sepulcro… trazó. Adios ríos, adiós fontes. . ” 9 Rosalía non atura estar separada de súa nai, da súa filla e da súa Terra. Segue escribindo poemas para ese libro que leva na mente. A súa nai morre, quedando ela moi abatida. Retorna Murguía, recolle e leva á imprenta do seu amigo Xoán Campanel os versos da súa muller. O 17 de maio de1863 publícalle en Vigo “Cantares Gallegos”10 O milagre prodúcese: o “dialecto” galego xa ten categoría de lingua literaria. Consolídase o “Rexurdimento” . “Cantarte hei, Galicia, Na língua gallega, Consolo dos males. Alivio das penas. Que así mo pediron, Que así mo mandaron, Que cante e que cante A língua que eu falo”
Cantares Gallegos 1863

xestando o Rexurdimento, en publicacións periódicas como “El Miño”(1857-1868) sucesor da Oliva, en Vigo, que ten na súa redacción a Murguía, que dirixirá durante tres meses “El Diario de la Coruña”. Vai ser el o primeiro en facer a diferenza entre Estado e Nación e tamén o primeiro en decatarse da importancia da lingua neste binomio. Consciente do valor das artes na construción da alma nacional dun pobo, como en Irlanda, Hungría ou Polonia, alenta a Rosalía, Pondal e Curros, considerando a poesía como un dos piares da construción nacional de Galicia, pero é tamén consciente da importancia da historia, da procura dos feitos que fundamenten o noso ser. A partir de 1860 case parece establecerse un reparto de papeis: Rosalía é a literata e Murguía pasa a ser eminentemente historiador: “De las guerras de Galicia en el siglo XV de su verdadero carácter “(1861),” Diccionario de escritores gallegos” (1862), obra que deixou incompleta. En

Publicará distintas novelas: ”La hija del mar”, “Ruinas”, ”Las Literatas. Carta a Eduarda”, “El caballero de las botas azules”, etc. Mais a incerteza económica na vida desta familia continúa a ser
5 Davies, Catherine. Rosalía de Castro no seu tempo. Galaxia 1987 6 Murguía, Manuel. Los Precursores. Biblioteca Gallega La Coruña 1885 7 Barreiro Fernández, X. Ramón. Murguía. Edt Galaxia 2012 8 Barreiro Fernández, X. Ramón. “La primera luz, un libro de lecturas de Murguía para as escolas galegas” Revistas Galega do Ensino.nº 27 pp.15-37 2000 9 Murguía. Idem cita 6 10 Bouza-Brey, Fermín. Prólogo de Cantares Gallegos. Editorial Galaxia 1977

ENTREPONTES

29

forte. Murguía solicita en 1864 o seu ingreso no corpo de Arquiveiros e Bibliotecarios presentando como mérito a obra que estaba publicando, Dicionario de Escritores Galegos. Non é aceptado11. Chega a Revolución de 1868. Murguía é secretario da Xunta Revolucionaria de Santiago. Entre os seus amigos políticos, o entón ministro de Fomento, Manuel Ruiz Zorrilla , noméao director do Arquivo de Simancas, cargo que exercerá ata 1870. Neste lugar escribirá Rosalía a meirande parte do seu segundo libro de versos, “Follas Novas”. Murguía é trasladado ao Arquivo do Reino de Galicia e a familia pasa a vivir na cidade da Coruña ata 1874. En 1873 chega a primeira república, que por un tempo será federal. En Santiago bolen en torno a Alfredo Vicenti, director do “Diario de Santiago”, os republicanos federais: Insua, Muruais, Lamas Carvajal…etc. O golpe do xeneral Pavía en 1874 derrocando a República supuxo un duro golpe para todos eles e tamén un cambio de rumbo. “En presencia del fracaso federalista nos sugirió Alfredo (Vicentí) la idea del regionalismo…Aceptada por todos esta evolución, pensamos menos en nuevas intentonas revolucionarias que pronto vino a hacer imposible la restauración de la monarquía, proclamada en Sagunto por Martínez Campos”12. Coa restauración da monarquía os republicanos federais emigran a distintos países americanos coa arela da liberdade que España lles nega. Insua emigra á Habana. Impulsará a creación do Centro Galego e do “Eco de Galicia”. Cisneros Luces, tamén republicano federal, tratará de facer o mesmo en Bos Aires, con “El Gallego” e o Centro Galego bonaerense. Cesan tamén a Murguía no seu cargo de arquiveiro en 187513. Non conseguirá o seu reingreso ata o ano1892. En 1894 será arquiveiro da Delegación de Facenda na Coruña ata a súa xubilación en 1905, sen que a partir de entón recibise retribución ningunha por non ter cuberto o período de carencia que a lei esixía14. Novamente problemas económicos. A axuda chega da Habana da man de Alexandre Chao nunha dobre vertente: — No 1878 financia o lanzamento da revista quincenal que comeza a publicarse en Madrid co título de” La Ilustración de Galicia y Asturias”dirixida por Murguía. Non ten moito

éxito e axiña sairá outra publicación , “La Ilustración Gallega y Asturiana”, dende 1880 ata 1883. A aventura non dá máis de si. — En 1880, a súa editorial “La Propaganda Literaria” con sede na Habana, edita ‘Follas Novas”, impresa na delegación de Madrid. Murguía encargouse de coidar todo o relacionado coa edición, que contará cun prólogo de Emilio Castelar, o cuarto presidente da primeira República. Sae á luz o mesmo ano no que se inaugura o Centro Galego da Habana. Rosalía será Socia de Honor da institución.

“¡Sófrese tanto nésta querida terra galega! Libros enteiros pouderan escribirse falando dó eterno infortunio que afrixe aos nosos aldeáns e mariñeiros, soya e verdadeira xente que traballa no noso pais. Vin e sentín as súas penas como si fosen miñas, mais o que me conmoveu sempre, … foron as innumerables coitas das nosas mulleres----A emigrazon y o Rey arrebatanlles de contino, o amante, o hirman, o seu home. . . . . . ” “As viudas dós vivos e as viudas dós mortos” e o título do libro V de Follas Novas. Aínda que a nosa emigración ultramarina tivo máis dun destino, Rosalía centra a súa mensaxe en Cuba. Desde a publicación de Cantares Gallegos manifestouse na illa un eco moi sensible ante os seus versos. Por iso en 1880 dedicará Follas Novas a unha sociedade de emigrantes (que viña de nomeala socia de honor), levada por un sentimento de gratitude16. “Galicia está probe, Y á Habana me vou… ¡Adios, adiós, prendas D´o meu corazón!” Este vaise y aquel vaise E todos, todos se van, Galicia, sin homes quedas Que te poidan traballar. Tes en cambio orfos e orfas E campos de soledad, E nais que non teñen fillos E fillos que non ten pais. E tes corazóns que sufren Longas ausencias mortás Viuvas de vivos e mortos Que ninguén consolara. ”
11 López Gómez, Pedro. Martinez de Murguía, Archivero. Biblioteca Universitaria. Pp. 443-478.1993 12 Insua, Waldo. La juventud de Alfredo Vicenti. Almanaque Gallego Buenos Aires 1919 (pp.66-77) 13 Matilla Tascón, Antonio. El marido de Rosalía de Castro, archivero. Anabad.1987 nº 4 14 Gregorio San Juán. Prólogo do facsímil de Hª de Galicia. Murguía Vol.III Ediciones Gallegas A Coruña 1978 15 Rosalía de Castro. Follas Novas. Propaganda Literaria A Habana 1880 (facsímil) 16 Neira Vilas, Xosé. Rosalía de Castro e Cuba. Edc. do Patronato 1992

Reprodución da portada da primeira edición de “Follas Novas” publicada na Habana en 1880

“Gardados estaban, ben podo dicir que para sempre, estes versos, e xustamente condenados pola súa propia índole á eterna olvidanza, cando, non sen verdadeira pena, vellos compromisos obrigáronme á xuntalos de présa e correndo, ordenalos e dalos a estampa…” “Mais de dez anos pasaron desque á mayor parte d´estos versos foron escritos”15. Os motivos da publicación son de índole económica. Así presenta Rosalía o seu novo libro de poemas dedicado á “Sociedade de Beneficencia dós Naturales de Galicia n´Habana”.

30

ENTREPONTES

A emigración galega a Cuba tivo carácter masivo a partir de 1870, a pouco de estalar na Illa a primeira guerra pola independencia. Promoveuse tal desprazamento con mentes de “branquear” a poboación, pois como os líderes independentistas lles concedían a liberdade ós escravos, o poder colonial español trataba de curarse en saúde da posibilidade dunha revolta dos negros como acontecera na veciña Haití. Na illa os galegos asociáronse. En 1872 crean “A Sociedad de Beneficencia de Naturales de Galicia”. En1878 nace o semanario “El Eco de Galicia” dirixida por Waldo Álvarez Insua, que levará a cabo una importante campaña contra a explotación dos galegos emigrados. Insua sente unha profunda e leal admiración polo matrimonio que se traducirá nun apoio constante e protector para eles. No número 10 de “El Eco de Galicia”di: “Nuestro distinguido amigo…D. Alejandro Chao,…. nos ha remitido una lindísima poesía en nuestro dulcísimo dialecto, debida a la pluma de Rosalia Castro de Murguía que forma parte de un libro que en dicho establecimiento se está imprimiendo titulado “Follas Novas”17. Mais en 1881 Rosalía está cansa: está enferma, a súa situación económica é preocupante;mórrenlle dous fillos: Adriano (1875-76) e Valentina (1877) naceu morta. Politicamente na Restauración, os “rexionalistas” non existen. Sente a ingratitude, a incomprensión, defende uns intereses que non concordan cos da clase dominante. ”No volveré a escribir nada en nuestro dialecto, ni acaso a ocuparme de nada que a nuestro país concierna” Escríbelle a Murguía en 188118. Entre 1882-83, publica un número considerable de poemas casteláns na Ilustración Cantábrica (Madrid) e en La Nación Española (Buenos Aires) que recollerá no libro ‘En las orillas del Sar’. Ese ano é moi duro para esta familia. Desaparece a Ilustración Gallega y asturiana, que Murguía viña dirixindo. Rosalía está en Padrón cos seus fillos pobre e enferma na casa alugada de A Matanza. Insua, desde as páxinas do seu periódico da Habana “El Eco de Galicia”, lanza un chamamento aos galegos para que se solidaricen coa poeta. Organízase unha subscrición popular enviándolle primeiramente unha letra por valor de cincocentos pesos. Logo máis tarde reuniranse 1732 pesos, ouro. . Tamén o Centro Galego financiará a publicación de Historia de Galicia de Murguía. Os galegos fóra da súa terra teñen unha querenza especial por ela, senten a “saudade”, ese corazón dando sombra que lle chamara Joao de Guimaraes. En 1884 publica a súa derradeira obra, “En las orillas del Sar”. Un ano máis tarde morre, o 15 de xullo de 1885 dun cancro de útero sendo enterrada no cemiterio da Adina en Padrón. Morreu pedindo que lle abriran a xanela para poder ver o mar. Pronto Insua anuncia a idea de construírlle un mausoleo costeado polos galegos de América e ademais auxilio para os seus fillos. Murguía publica”Los Precursores”en 1886 incluíndo a Rosalía. Nese ano formula a súa teoría política, ”el regionalismo”, con Alfredo Brañas. Seguirá loitando: formará parte de Solidaridad Gallega (1907); será impulsor da creación da Real Academia Galega (1905) e o seu primeiro presidente. Verá nacer as “Irmandades da Fala” en 1916. Morre en 1923. Moveron o mundo, foron titánicos. Xa existe un antes e un despois na historia de Galicia con Rosalía de Castro e Manuel Murguía.
(Artigo elaborado a partir dos contidos dunha tese doutoral dirixida polo profesor Xosé Ramón Barreiro Fernández titulada "A contribución á política galega da emigración americana. (1873-1914) por idea de D. Ramón Martínez López (ex-catedrático de Literatura Española na Universidade de Austin (Texas).

17 El Eco de Galicia 1878
Portada da primeira edición de “Cantares Gallegos”. Vigo 1863

18 Alonso Montero, Xesús. Páxinas sobre Rosalía de Castro. Edc. Xerais 2004

ENTREPONTES

31

Opinión
Diario de viaxe
Sábado 27 e domingo 28
Primeiros días en Berlín
Frío. Podemos definir así a nosa chegada a Berlín. Tiñamos constancia de que a temperatura ía ser baixa, pero afacerse é o máis difícil. Nada máis chegar, xa nos estaba a esperar unha guía que nos estivo a explicar distintas cousas en relación á cidade que estivemos a percorrer en autobús desde o aeroporto ata o hotel. Con esta presentación tan amable, chegamos ao noso destino. Podería dicirse que o primeiro día foi un día para tomar primeiras impresións. Ao día seguinte, unha vez que almorzamos, reunímonos na recepción do hotel para decidir o plan da xornada antes de saír a descubrir Berlín: Visita á Illa dos Museos, Museo da Gestapo e porta de “ Brandemburgo”. Tras saír do hotel, fomos ata a estación de metro máis próxima, é dicir, xusto diante do noso hotel. Baixamos polas escaleiras e selamos os tíckets por primeira vez. Cando nos dispoñiamos a sacar a nosa primeira foto de grupo, descubrimos que a cámara non acendía, cal foi a nosa sorpresa cando descubrimos que non tiña batería. Menos mal que non tiñamos unha soa cámara. Sobre as nove da mañá, chegamos a “ Alexanderplatz “. Este sería o nosos punto de partida durante os días que pasaríamos en Berlín. A torre da televisión, a máis alta da Unión Europea, a nosa referencia. Dende alí puxemos rumbo á Illa dos Museos.

Alumnado
Alba Díaz PatiÑo Ana María Ínsua Lago Celia Agra Gándara Daniel Suárez LÓPez DesirÉ MÉndez Brito Mari Luz Montes Areque Martín García Pais Paula Martínez Moledo Sara Molinos Lago

Berlín-Praga-Viena
De camiño parámonos nunha gran fonte conmemorada e presidida por un gran Poseidón, coa torre de televisión ao fondo. Seguimos o noso camiño, pero sen perder a oportunidade de gozar de cada recuncho interesante que nos presentaba a cidade. Un destes foi un bosque de árbores de tons amarelos outonais, onde se atopaban as estatuas xigantes de Marx e Engels. Como algúns de nós temos que estudalos este ano, fomos sen dubidalo a sacar unhas fotos ao carón destes personaxes históricos. Xa de novo en marcha, os profesores afanáronse en buscar o noso destino, cousa nada doada pois estaban en obras e a entrada estaba á saída da illa. Inevitablemente perdémonos. Entramos como uns “proles”; saltámonos a hipercola cos nosos tíkects e introducímonos no museo. Como hai tantos, decidímonos polo Pergamom Mu-

seum. Este destaca polas súas portas babilónicas monumentais e as exposicións árabe e grecoromana, aínda que esta última non estaba dispoñible ao público. Á saída, despois dunha longa visita e mentres cruzabamos a ponte que une a illa coa cidade, impresionounos ver un señor que facía música con copas de auga, das cales saían uns tons agudos. Aquí, por fin, chegaba a hora de comer. Metémonos no restaurante. A algúns compañeiros non lles gustou o olor que reinaba no ambiente. O primeiro prato foi un pouco decepcionante, en xeral. Pero co segundo, creo que a todos se nos debuxou un gran sorriso; o prato consistía en patacas fritas, dous anacos de albóndegas e como non, unha gran salchicha. Todo riquísimo. Estivemos a dialogar na sobremesa durante un bo anaco e, aínda que con poucas ganas, puxémonos no-

Berlín, coas estatuas de Marx e Engels

32

ENTREPONTES

Plan de viaxe
Día 27 outubro: Santiago-Barcelona-Berlín (presentación no aeroporto 90 minutos antes da saída). Saída en voo ryanair FR6333 saída 08.30 horas chegada a Barcelona 10.15 horas. Saída voo Air Berlín AB8793 saída 12.05 horas chegada a Berlín 14.35 horas Á chegada estará unha persoa esperando cun cartel “ O Pais dos Estudantes” para levarvos ao hotel. O guía entregaravos as tarxetas Visit Card zona AB coas entradas aos museos gratis. - Tarde libre. - Cea no hotel ás 19.30 horas Día 28 Outubro. Berlín. Almorzo no hotel, Día libre en réxime de pensión completa. 13.30 horas. Comida no restaurante Maximilians. - Friedrichstr.185-190 Berlin 10117 Mitte tel.- 030.20450559 19.30 horas. Cea no hotel Día 29 Outubro. Berlín. Almorzo no hotel. Día libre en réxime de pensión completa. 13.30 horas. comida no restaurante Lowenbrau am Gendarmenmarkt.- Leipziger Strabe 65 10117 Berlín tel +49 3020624632. 19.30 horas cea no hotel Día 30 Outubro. Berlín-Praga Almorzo no hotel ás 09.30 horas pasarán a recollervos polo hotel para levarvos á estación de tren para tomar o tren das 10.45 con destino Praga. Chegada ás 15.16 horas, traslado ao hotel. O guía entregaravos os billetes de tren (Praga-Viena). Tarde libre. 21.00 horas. Cea no hotel (Ensalada Cesar con polo, touciño entrefebrado e queixo + porco Schnitzel con patacas+ Strudel de mazá con xeado de vainilla) Día 31 Outubro, Praga. Almorzo no hotel. Día libre en réxime de pensión completa 14.00 horas comida no restaurante Jizara: Václavské nám. 48, Praga 1 tel telefono: +420 222 210 431 (comida Ensalada mixta + Lasaña de espinaca con carne de polo + sobremesa) 21.00 horas. Cena no hotel (tradicional sopa de pataca+ peituga de polo á prancha con vexetais e patacas+ pancakes) Día 01 Novembro, Praga-Viena. Almorzo no hotel. Ás 09.45 horas pasarán a recollervos polo hotel para levarvos á estación. tomaredes o tren ás 10.42 horas con destino Viena. Chegada a ás 15.22 horas, traslado ao hotel, o guía entregaravos o Visit Card. Tarde Libre 21.00 horas. Cena na Pizerria Ristorante Arbaill (Unteres Augartenstrasse 10) tel 004312182277 (Consomé celestina +Escalope vienés con patacas fritas+ Tiramisu) Día 02 Novembro, Viena. Almorzo no hotel, Día libre en réxime de pensión completa (deste restaurante aínda non teño o nome, te enviarei unha mensaxe ao móbil) 21.00 horas. Cena na Pizerria Ristorante Arbaill (Unteres Augartenstrasse 10) tel 004312182277 (Sopa de tomate + Cevapcici (paíños de carne) con patacas fritas e mostaza. Filloa rechea de marmelada) Día 03 Novembro, Viena-Santiago Compostela. Almorzo no hotel 09.40 horas pasarán polo hotel para levarvos ao Aeroporto. Saída ás 11.35 horas con destino Palma de Mallorca, en voo AB9138. Chegada 13.50 horas, enlace voo AB7522 saída 14.35 con destino Santiago. Chegada 16.25 horas

vamente en marcha, esta vez, cara ao muro de Berlín. O lugar en si semellaba unha illa en medio dos grandes edificios, de tons grises e sen cor, sen ningunha árbore, quizais como mostra da tristura que un día miles de persoas sufriron. A tarde foi caendo e o frío fíxose máis e máis profundo. De volta ao hotel pasariamos pola porta de Brandemburgo, así que arrancamos para alá. De camiño atopamos un grupo de rapaces españois, aos que saudamos coma se fosen coñecidos. Ás veces pasan estas cousas cando un viaxa a outros países e se atopa con xente de aquí. Con solidariedade recomendáronnos que non deixaramos de achegarnos á gran cúpula azul. Mastodónica nas súas dimensións e feita de aceiro e cristal, sinxelamente impresionante. Seguimos o noso camiño e, antes de chegar ao noso destino, paramos nunha grande obra de arte, en recordo ás vítimas xudías. Pasámolo realmente ben pois tratábase duns labirintos que se formaban con muros de pedra e estivemos xogando ás agachadas. Foi moi divertido. Xa na porta de “ Brandemburgo”, e despois de facernos unhas fotos, o cansazo empezou a caer sobre nós e collemos un autobús en dirección ao hotel. Tras un bo descanso e unha cea, preparámonos para ir ao “ Hard Rock”, a un concerto. Pasamos moito frío polo camiño e finalmente non había concerto. Vaia decepción! Finalmente tras facer unhas compras, de volta ao hotel en bus rematando o noso primeiro día en Berlín. En conclusión, podería dicirse que a primeira xornada estivo “notbad”. Esperemos que as próximas sexan polo menos igual, ou mesmo mellor!

Luns, 29 de outubro. Berlín
Xa todo Berlín estaba esperto, traballando nos seus quefaceres, cando dous incautos saíron ao exterior dun pequeno hotel nunha rúa de reducida actividade. A súa intención, comer un xeado. A continuación, os profesores, encargáronnos redactar un diario do día anterior e posteriormente a nosa excelente Paula presentouno oralmente a todo o grupo; un éxito diría eu. Tras establecer o plan da xornada, (Illa dos Museos, muro de Berlín e tempo libre de compras) abrigámonos para

Berlín, na porta de Brandenburgo

ENTREPONTES

33

En definitiva, un día moi produtivo no que cada un tivo a oportunidade de satisfacer os seus gustos e necesidades.

Martes 30 de outubro. Berlín-Praga
Día de transición no que viaxamos en tren desde Berlín ata Praga. Foi unha bonita viaxe onde puidemos, ademais de admirar a fermosa paisaxe, descansar. Despois do almorzo no hotel, recolléronnos para levarnos á estación de tren. Dixémoslle adeus a Berlín admirando os enormes edificios de nova construción que se están a facer na contorna da estación de tren.
Nun centro comercial de Alexanderplatz

dirixirnos á Illa dos Museos. Á saída, foi doado advertir que a temperatura non baixara e mesmo semellaba que subira, en parte, o máis seguro, grazas ao sol que roldaba sobre as nosas cabezas. De camiño ao museo, fixemos unha breve parada nunha tenda chamada “Ampelman shop”, nacionalmente coñecida polo logo que se edita en diferentes souvenirs: as características figuras dos semáforos da cidade de Berlín. Á vez, algúns sacaron fotos a unha representación de Pinocho, aínda que a algúns non lles facía falta [I´m kidding]. Xa no museo, démonos cun canto nos dentes xa que, a pesar de ter un super mega carné co que ir gratis a todos lados, intentaron vendernos a moto, intentando cobrarnos ademais de ter que esperar nunha longa cola. Por iso, decidimos tomar un metro subterráneo e ir ata unha parte do Muro, coñecido polos seus grafitis de carácter crítico. En total, máis dun quilometro de pinturas e obras de arte. Foi impresionante ver tanta pintura de grandes artistas nun muro. Afortunadamente, o tempo acompañounos en todo momento e puidemos sacar todas as fotos que quixemos. Separados en pequenos grupos, cada un ao seu aire, finalmente reunímonos, non sen antes esperar uns por outros sen que deramos chegado: Non houbo entendemento e algúns esperaron nun sitio e outros noutro. Por fin conseguimos reunir a todo o grupo e collemos rumbo ao restaurante onde xantariamos.

O servizo era un pouco deficiente pois entre prato e prato tivemos que que esperar un bo anaco. Ademais a algúns non lles gustou a comida - non está feita para a boca do asno- din (hahahaha). Tras repousar un anaco a comida, dividímonos en dous grupos: as rapazas e tamém Martín decidiron ir de shopping; e o resto xunto cos profesores decidimos irnos a ver o emblemático edificio que se encarga do lexislativo alemán: o Bundentag. Tristemente, despois dunha camiñada fría, xeada, conxelada, matadora, non puidemos acceder ao interior nin á súa espectacular cúpula interior, dende a que é posible ver case todo Berlín. Habería que facer dúas inmensas e longas colas e non estaban os ánimos para iso. Así que decidimos coller o autobús número 100 con destino Alexanderplatz. Alí fomos chegando en pequenos grupos , aínda que algúns non se resistiron a facer unha última compra exprés antes de ir para o hotel. A chegada estaba prevista para as 7:30 horas , pero xa antes fomos chegando en pequenos grupos e ata a hora da cea, aproveitouse para descansar e compartir impresións. Na cea, faltounos auga e sobre todo pan; os alemáns non comen tanto pan coma nós nas comidas e o curry estaba moi forte. Para rematar o día algúns quedaron repousando no cuarto mentres outros xogaban ao billar, pasando o tempo.

Aínda nos deu tempo a dar un paseo nocturno por Praga antes de retirarnos para o hotel, o cal estaba moi preto da praza de Wenceslao, no corazón da cidade.

Mércores día 31. Praga
Tras espertarnos nun novo hotel dispuxémonos a tomar un bo almorzo nas instalacións deste para logo diriximos unha vez máis ao reloxo astronómico. Desta vez puidemos ver o trompetista tocando á hora en punto. Escoitámolo catro veces xa que toca nos catro lados da torre. Sabendo xa o camiño dirixímonos a Ponte de Carlos, que é a ponte máis vella de Praga a cal atravesa o río Maldava. Esta vez estaba cheo de turistas sacando moitas fotos xunto ás estatuas brillantes polo sol. Nós aproveitamos para sacar as fotos tocándolle ao famoso can, do cal conta a lenda que selle tocas volverás a Praga. Seguimos por uns camiños empinados na rúa Mendora, que nos dirixía con serpenteante adoquinado cara o castelo de Praga. Unha vez arriba, a altura ofrecíanos unhas vistas espectaculares da cidade, e alí uns compañeiros usamos uns prismáticos para observar mellor a vistas. Dentro da Fortaleza encontrámonos cuns edificios de distintas épocas e funcións. Entramos nunha Catedral de vidreiras impresionantes na cal Mariluz nos bendixo a todos. Pouco máis tarde puidemos fotografarnos cun garda típico do Castelo.

34

ENTREPONTES

Á saída e por casualidade puidemos observar o cambio de garda. Algúns quedamos cunha forte dor de colo e brazos, sobre todo Marcos, ao intentar ver o cambio de garda por enriba de toda a xente que tiñamos diante para poder gravar. De retorno collemos un camiño diferente no cal había moitas tabernas; nun soto dunha taberna encontrámonos cun manequín / cadáver que asustaba aos viandantes. Seguimos o camiño ata chegar ao xardín do senado. Chegamos cansos de todo o camiño, non obstante non puidemos sentarnos a descansar porque tiñamos e sentiamos a necesidade de ver todas as marabillas, estalagmitas e estatuas, que albergaba o xardín, mentres Ana estaba a gozar da paisaxe sentada nun banco.

Aínda que estabamos máis cansos emprendemos o noso camiño ao restaurante cuxo nome non existía, tras preguntar varias vecesa xente moi amable, decatámonos de que tiñamos a dirección mal escrita. Emprendemos a nosa nova busca pero esta vez con éxito. Chegamos ao restaurante que estaba na praza de Weneslao e resultou ser unha cova subterránea. Unha vez dentro e acomodados nas nosas mesas, e dando conta da exquisita comida, decatámonos de que non só no hotel nos retiraban a comida nada máis rematar, ás veces incluso antes, senón que era algo que tiñan por costume no país. Ao acabar de comer os profesores déronnos a liberdade para visitar a cidade pola nosa conta durante toda a tarde. Dividímonos en varios grupos: museos, compras, paseos ou incluso descansar no hotel, cada quen segundo os seus gustos. Ao final da tarde regresamos ao hotel para toma unha deliciosa cea todos xuntos. Resultou que no hotel celebraban unha festa de Halloween na cal recepcionistas, hóspedes, camareiros e xente doutros sitios de Praga gozaron dunha agradable compañía de vampiros, zombis e outros seres da noite... Foi alucinante, realmente unha noite inolvidable.

En Viena, no Belvedere. Antigo pazo de verán dos emperadores austrohúngaros

Xoves 01 novembro. Praga-Viena
Viaxe en tren, paisaxe e descanso, que falta nos facía.

Venres 2 de novembro. Viena
Día para descubrir Viena, non temos apuntes deste día, só fotos. O cansanzo xa empeza a notarse.

Sábado 3 de novembro. Viena-Santiago
Regresamos para a casa. Os profesores quéixanse de cansanzo pero nós seguiríamos uns días máis...
Praga, na plaza da cidade vella coa Igrexa da Nosa Señora de Tyr ao fondo

ENTREPONTES

35

Bruxelas
A nosa viaxe a Bruxelas foi unha grande experiencia. Aprendemos cousas realmente interesantes sobre Europa e sobre o papel que desenvolve é Comité Económico e Social Europeo na UE. As actividades estaban ben organizadas pero apenas tivemos tempo para falar con todas as persoas ou de coñecer a cidade. De todas as cousas que aprendín, a que mais me sorprendeu foi a gran diferenza económica e social que existe entre os países do norte e os do sur de Europa, pero creo que esta actividade é unha excelente forma de comezar a solucionar este problema e tamén de axudar ás persoas comprender o que realmente é a UE.
Tatiana Jaen Lategui

Mi clase de adultos
Elena Mariño Avilés
La falta de trabajo, el aburrimiento que se apoderaba de mi y las ganas de querer hacer algo, hicieron que decidiera que era un buen momento para estudiar. Me acerqué hasta el instituto, donde se imparten clases de adultos y pregunté qué es lo que podría estudiar una persona como yo, pues me apetecía hacer un ciclo medio y no sabía si podría hacerlo. A pesar de que he estudiado hasta 8º de EGB, de que hice auxiliar administrativo (hace ya muchos años de ello), he preparado oposiciones, conseguí aprobarlas pero con la mala suerte de quedarme sin plaza, y algunos cursos más, me dicen que necesito tener secundaria, o sea 3º y 4º de la ESO. Reconozco que eso me enfadó un poco, pero me dije ¿por qué no?, y me lancé a la piscina. El día de la presentación, me di cuenta de que las clases no eran para adultos, como me habían dicho, sino para jóvenes que no sacaron el título en su momento y ahora le dan una segunda oportunidad, yo ya quedaba fuera de lugar, me sentí ridícula. Comienzan las clases, y los chavales en vez de preguntar qué materias se iban a dar, solo se les ocurre preguntar, como van a ser los exámenes, esa pregunta me hizo pensar: no quisieron estudiar en su momento y ahora tampoco tienen ganas de hacerlo. Por encima, cada uno de los profesores no paraba de repetir: esto no lo vamos a dar porque se supone que ya lo tenéis que saber. ¿Cómo quieren que sepa o que me acuerde de lo que llevo 30 años sin estudiar? Estaba claro las clases no eran para adultos. Después de pensármelo mucho decidí dejarlo, no me gustaba estudiar con chavales, me costaba trabajo coger el ritmo, y el mismo día que iba plantar, la llamada inesperada de una amiga, con sus consejos, me convenció para que me quedara, me dijo que no era a mí a quien tenía que darle vergüenza estudiar con ellos, si no era a ellos a quien les tenía que dar vergüenza estudiar conmigo. Y así lo hice, me quedé, haber que pasaba. Después de realizar los primeros exámenes, y comprobar que las notas eran mejor de lo que yo esperaba, y los trabajos que mandaban hacer eran bien valorados, (anteriormente nunca había hecho trabajos), eso hizo que me motivara, y que me pusiera a estudiar con más ganas. El curso está llegando a su fin, y si miro hacia atrás y me pongo a valorar como ha sido el curso hasta ahora, lo resumiría así: la experiencia de estudiar con chavales, no es muy buena, me dan ganas de darles una regañina, castigarlos sin el botellón del fin de semana y quitarles el móvil por un mes, pero, no son más que chavales que lo único que quieren es sacar un título, que se lo den a ser posible con buena nota, y sin el menor esfuerzo. Yo solo quiero ese título, para seguir estudiando, creo que no lo estoy haciendo mal, mejor dicho que lo estoy haciendo mejor que ellos, pues llevo muchos años sin estudiar, consigo sacar buenas notas (algunas materias se me dan mejor que otras), he refrescado la memoria, recordando cosas que había estudiado, y que ya ni me acordaba, he aprendido cosas nuevas, como biología, gallego (en la EGB no se daban), algunas palabras en inglés, aunque será un idioma que no conseguiré aprender, nunca nadie antes me había dicho que escribía medianamente bien, y proponer la publicación de un simple artículo en la revista del colegio, me llena de orgullo, en fin, el curso ha sido muy provechoso. Todavía queda mucho por delante, lo peor diría yo, seguiré estudiando y cuando acabe el curso, no quisiera quedarme solo con la mala experiencia que supone estudiar con chicos, sino con todo lo que he aprendido, que hasta ahora no ha sido poco. También me quedo con la paciencia que tienen los profesores, intentar enseñar a quien no quiere aprender, es una tarea difícil, seguro que si todos los alumnos fuéramos adultos, se sentirían mucho más satisfechos de sus logros. En fin, esto ha sido hasta ahora mi curso de adultos.

A viaxe á Bruxelas foi unha oportunidade para coñecer xente de todas as partes de Europa e poder saber un pouco que é o que se fai alí que tanto pode chegar a afectarnos. A finalidade deste proxecto foi facer que os mozos europeos formásemos parte, dalgunha forma, na toma decisións e que se escoitasen por un día as nosas ideas. Espero que as teñan en conta cando chegue o momento de decidir seriamente sobre algúns dos temas que se trataron. Persoalmente foi unha experiencia que nunca esquecerei porque coñecín xente incrible. Amigos cos que nun futuro, se teño a oportunidade de viaxar a outros países europeos, podo quedar para tomar algo, charlar e recordar eses 2 incribles días. O peor desta viaxe foi a duración, na miña opinión dous días non son suficientes. Pero non hai queixa. Viaxar a Bruxelas, unha cidade incrible, con todo pago é digno de agradecer nos tempos que corren habendo recortes para todo.
Alba Vila fernández

Esta viaxe foi unha marabillosa experiencia na que puidemos coñecer moitas persoas novas e sentir que todos nós formamos Europa. No CESE tivemos a oportunidade de ser escoitados polas persoas que deciden o noso futuro e poder comunicarlle as nosas preocupacións como cidadáns xoves. Puiden comprobar que non importa de qué lugar foramos ( do norte, do sur, da montaña, da costa, da cidade ou da aldea) porque todos pensábamos máis ou menos o mesmo e tíñamos máis cousas en común do que en realidade parecía.
Alicia Lorenzo Blanco

36

ENTREPONTES

Profesorado Crónica da conferencia do profesor Ángel Carracedo
JOÃO AVELEDO e CHEFA LORENZO
Ángel Carracedo, catedrático de medicina legal e director da Fundación Pública Galega de Medicina Xenómica, é un dos principais especialistas mundiais nesta materia.

A impresión que dá ao velo e escoitalo é a de ser un home cheo de enerxía, que vive e fala con paixón da súa experiencia profesional e que como diría Ken Robinson, atopou o seu “elemento”. Do aeroporto de Santiago de Compostela ao IES Campo de San Alberto. Recén chegado dunha longa viaxe dende Arabia Saudita, o profesor Carracedo non dubidou en achegarse ao noso instituto para compartir un tempo co noso alumnado. Nin rastro do cansanzo que se lle podería supoñer. Despois de presentarse e lembrar a súa vinculación espiritual coa ría de Muros e Noia, deu comezo unha apaixonante conferencia sobre as tecnoloxías xenómicas e a súa aplicación á clínica e a investigación. Fíxoo lembrando que a vida xurdiu nalgún lugar do océano grazas a unha molécula, o ADN. O marabilloso desta molécula é que aí está toda a información da vida en forma de bases como a adenina, a timina, a guanina e a citosina. E a vida comezou dividíndose esa molécula, aparecendo primeiro os organismos unicelulares, os cales aprenderon ben pronto que traballando xuntos traballaban mellor; así pois, xuntáronse e apareceron os organismos pluricelulares.

O profesor, achegando coas súas palabras a ciencia á filosofía e á poesía, foi debullando e explicando por que a morte é necesaria para que exista a vida: Sabedes canto pesaría o voso cerebro se as células non morreran? Pois con 18 anos pesaría uns 700 kilos, e por exemplo o intestino mediría máis que de aquí a Santiago. As células, polo tanto, teñen que morrer e para iso o ADN tivo que programar unha instrución que é a morte. Por iso tendes que entender que a morte é consubstancial á vida.

veces Premio Nóbel; a PCR, Polymerase Chain Reaction, do tamén nóbel Kary Mullis ou os avances na informática permitiron ler o libro antes do que se pensaba, no ano 2002. A Bioinformática permitiu buscar información concreta nese libro que é o ADN, tomo, capítulo, páxina… O que posibilitou grandes logros na Medicina e tamén noutras áreas. A transcendencia e a importancia da investigación xenética é vital para o avance da medicina. A investigación dos xens implicados nas diferentes doenzas posibilita unha medicina máis personalizada na que non só se traten os síntomas senón as verdadeiras causas da enfermidade. A farmacoxenética, permítenos tratar os pacientes cos medicamentos máis adecuados en función das características dos seus xens.

“A morte é consubstancial á vida”
Comparou o ADN cun libro no que todas as palabras teñen tres letras, unhas letras que ás veces cambian orixinando o que se coñece como mutacións. Explicou tamén a importancia destas para a variabilidade xenética, que é o motor da evolución. Nalgúns casos estas mutacións poden non ser boas e producirnos doenzas. O xenoma humano ten 3.300 millóns de letras. Se queredes entender ben a xenética, entendédea coma un libro. Son 23 tomos e aos capítulos do libro que teñen información chamámoslles xens, que son uns 25.000. Nese libro danse as indicacións de todo o que somos. Para coñecer o libro, no ano 1990 lanzouse un proxecto internacional, o Proxecto Xenoma Humano, coa idea de ler todo ese libro de instrucións. Novas técnicas derivadas da revolución tecnolóxica dos 80, como a secuenciación de Sanger, dúas

“Para entender ben a xenética hai que entendela coma un libro, con 23 tomos, con uns 25 mil capítulos e 3.300 millóns de letras”
Carracedo é unha das mais relevantes figuras mundiais da Medicina Xenética. Os seus traballos conseguiron situar a Fundación Pública Galega de Medicina Xenómica, o organismo que impulsou e preside, no mapa dos grandes centros de referencia da investigación xenética. Este organismo centraliza a nivel galego o diagnóstico das cha-

ENTREPONTES

37

“Hai determinadas enfermidades que teñen un alto compoñente xenético, como a esquizofrenia que é hereditaria nun 80% ou o autismo nun 90%”
madas doenzas mendelianas, o diagnóstico prenatal, o diagnóstico do cancro, as probas de paternidade, as investigacións forenses ou mesmo as investigacións de grupos poboacionais. Estas probas xa é posible facelas aquí no sistema público, cando ata hai pouco só se podían facer en Madrid ou Cataluña. O Centro Nacional de Xenotipado que antes tiña 3 nodos - Madrid, Barcelona

e Santiago - conta agora, despois dos recortes derivados da crise, con só 2, Santiago e Madrid. A mediados dos 90, grazas aos descubrimentos de Alec Jeffreys, amigo persoal de Carracedo, foi posible estudar o ADN non codificado dun individuo e identificalo, por exemplo a partir dunha mancha de sangue; son as fingerprints ou pegadas dactilares xenéticas, de grande utilidade para probas de paternidade, para investigación criminal, etc. Comentou algúns dos casos que foron investigados polo seu equipo como o dos restos óseos de Colón, o das nenas de Alcásser ou os restos de Atapuerca entre outros, casos que sen a luz que arroxa sobre eles a xenómica quedarían sen resolver. A charla remata cun convite por parte de Carracedo a visitar a Fundación de Medicina Xenómica e lembrando que unha 3ª parte de traballadores

son técnicos de laboratorio de diagnóstico clínico, estudos que se poden realizar no noso centro. Marcha lixeiro, como chegou, para atender outros compromisos. No instituto queda flotando a dimensión humana e a calidez que desprende o profesor.

“A xenómica tamén nos permite entender mellor a nosa historia, saber como foron as migracións de grupos humanos, a mellora xenética na gandería e outras moitas aplicacións”

38

ENTREPONTES

Europe: Are you in? Pois non sei...
MANUEL TORRES
Ao final do ano 2012 o noso instituto foi agraciado nun sorteo: unha viaxe a Bruxelas para tres alumnos e un profesor. Tras unha selección previa unha man inocente elixiunos para participar en “Your Europe, Your say” do Comité Económico e Social Europeo (CESE). Naquel momento non tiñamos nin idea de que era iso do CESE. Pero ao pouco veu a visitarnos Isabel Caño, a representante española (malagueña en concreto, do sindicato UGT) representante do Grupo 2 do CESE. Contounos que CESE é un organismo asesor das institucións europeas. A súa función é representar a Sociedade Civil. Digamos que os cidadáns reclaman cada vez máis unha burocracia vía internet. Pois ben, a Comisión Europea ou o Parlamento Europeo pídenlle ao CESE un informe sobre ese asunto. Isabel forma parte do traballo de elaboración do Informe da Axenda dixital. No CESE teñen tres grupos: no Grupo 1 están os representantes dos empresarios, no 2 os dos sindicatos e no 3 todo tipo de organizacións sociais, dende as organizacións de consumidores ata a ONCE española. Resulta que nós iamos representar a España nunha sesión organizada polo CESE con escolas dos 27 países membros da UE. Pedíronos que elixiramos tres alumnos da nosa clase de Filosofía e cidadanía trilingüe (galego – castelán - inglés). Convocamos pois un concurso público entre os alumnos. Catro profesores entrevistamos as 12 rapazas que se presentaron. Pensabamos favorecer as de menos recursos económicos, e mirar as boas notas e se non tiveran participado en ningunha outra actividade europea no centro. Na entrevista en inglés con cada una delas, as rapazas foron autoeliminándose e indicándonos quen debía ser escollido. Difícil. Para nós era moi difícil seleccionar só a tres, todas elas tiñan interese, falaban inglés sen problemas e tiñan boas notas. Pero as 12 nos indicaron claramente o camiño: Alba Vila, Alicia Lorenzo e Tatiana Jaen . Sería certo que o noso traballo SI vale para algo? Escolleron con criterios da mellor democracia europea. Seguramente estamos no bo camiño. Are we in? Pois, parece que si. Chegamos a Bruxelas e iniciouse rapidamente o traballo da sociedade civil nova no CESE. Alicia, Alba e Tatiana tiñan que participar en actividades encamiñadas a seleccionar tres prioridades relevantes para Europa segundo a xente nova. Recibiunos o presidente do CESE, a vicepresidenta da Comisión Europea e un montón de personalidade máis. Todas insistiron na importancia deste acto para o futuro da Europa en crise. O presidente do CESE Henri Malosse, do Grupo 1 e recén chegado a ese cargo, prometeu, asumir como propias as prioridades que foran seleccionadas. Durante día e medio, en traballos en grupo e reunións, as alumnas foron colaborando na selección desas prioridades. No acto final celebrouse unha votación e gañaron estas tres: primeiro, promover políticas de fomento do primeiro emprego xuvenil; segundo, fomentar políticas de protección das familias cos proxenitores en paro e con xoves ao seu cargo; e finalmente, incentivar os xoves como empresarios emprendedores. Tanto no proceso como nos resultados o diálogo foi enriquecedor, dinámico, participativo e democrático. Were we In? Si, parece que si funciona Europa. No momento de facer o discurso de clausura o presidente do CESE contounos como a actitude emprendedora dun empresario francés, novo, fíxolle cruzar o Canle da Mancha e tentar vender produtos franceses en territorio británico. Non falou das prioridades seleccionadas en primeiro e

O profesor Manuel Torres coas alumnas e a representante española, Isabel Caño, no Comité Economico e Social Europeo en Bruxelas

ENTREPONTES

39

segundo lugar; ben, as citou, pero centrou o seu discurso na importancia dos novos emprendedores europeos, que coma el, emprenden negocios encarnando os mellores valores “europeos”. Eu preguntábame: Is he IN? Creo que non, pareceume que escoitaba pouco. Esquecime das prioridades de protección social quedándose só, co de empresarios emprendedores. Estaría eu sempre coa mosca detrás da orella? Are you (Manuel) IN? Non sei, algunhas outras cousas fixéronme dubidar aínda máis. A Comisaria de Educación Androulla Vassiliou fixo tamén un discurso sobre a importancia da democracia, dos valores comunitarios. Un rapaz británico preguntoulle: “¿Como fala vostede de democracia se o seu cargo non foi elixido polos europeos, senón nomeada a dedo?”. A comisaria contestou serena relatándonos a súa dura experiencia persoal, vindo do mundo agrícola do traballo dunha illa grega cando chegou a “Europa”. Logo relatou que ela non fora elixida senón

proposta, e logo nomeada polos elixidos polo cidadáns. “Por que non contesta a pregunta e cóntanos a súa experiencia persoal?”. Is she IN? Paréceme a min que non. Pouco despois, nun pequeno encontro só entre os profes, pedíronnos que expresáramos as nosas inquedanzas como “profesores europeos”. Trala contestación do compañeiro de Chipre dicindo que non se sentía xa europeo desde que os bancos dos seu país pecharan as súas contas de aforro; e trala intervención da compañeira grega contando que os seus alumnos non querían vir porque non se sentían europeos, eu non quería abrir a boca. Pero falei: o máis relevante era contar cun curriculum común centrado en “valores europeos”; e expliquei o que quería dicir: solidariedade, políticas de protección dos menos favorecidos, igualdade de oportunidades…. O “funcionario” do CESE contestoume: os valores eran moi importantes, porque a libre competencia entre empresas e a liberdade de mercado

eran esencialmente “valores europeos”. Con esa alusión aos “valores europeos” contestou as nosas tres intervencións. Eu confeso que me cría Europeo antes de visitar Bruxelas, pero, paréceme que vou cambiar de opinión. Are you in (Manuel)? Pois, vai ser que non. Pola noite, na cea, senteime a falar cunha profe austríaca. No fala fala acabei dicindo que non sabia que aconsellar xa os meus alumnos cando acababan o bacharelato. Dous ex alumnos licenciados en medicina iniciaban eses días o súa peregrinase pola emigración, contáronme no facebook. A profe, tras recordarme que impartía historia, europea claro, apuntoume que a eles, os austríacos, lles tocara emigrar ao principio do século XX, e que agora, nos tocaba a nós; eran, dixo, os ciclos normais da historia. Eu pensei, “Miña rula, moita historia non sabes”. You must be in, I am not.

40

ENTREPONTES

Colaboracións Novos retos na educación: A creatividade nas aulas
Olga Iglesias Fraga Crees que os teus alumnos consideran as túas clases divertidas e cun estilo persoal? Reflexionas sobre se as tarefas que presentas na clase son demasiado rutinarias, repetitivas e memorísticas? Considéraste un docente innovador e creativo? Se respondes que NON a estas preguntas quizais debas seguir lendo.
Palabras clave: Creatividade, Tics, Edutaiment, Innovación. sintetizar e combinar datos, así como na capacidade de asumir riscos. mediante a práctica e dende unha perspectiva transversal. (Instituto Superior de Formación e Recursos en Red para o Profesorado, 2009, p.5)

Necesidade do desenvolvemento da creatividade no ensino
A importancia de desenvolver as capacidades creativas das persoas fundamentalmente debido as novas tecnoloxías e aos novos oficios xustifican a necesidade de desenvolver a creatividade dende o ensino. Son moitos os investigadores que, como Ken Robinson, destacan que a creatividade se estende a toda as persoas e a todos os campos da vida ,o arte, o deseño, a ciencia o mundo empresarial, criticando que os sistemas educativos descoidan o desenvolvemento das habilidades creativas dos nenos. A actual vida laboral esixe unha resolución creativa dos problemas mediante habilidades básicas como aprender a aprender, desenvolver o pensamento crítico, a toma de decisións etc. O desenvolvemento destas capacidades creativas no alumno aumenta a motivación e auto-confianza, ao tempo que contribúe a ampliar os seus coñecementos en áreas como a ciencia, a historia, a cultura ou as artes. Por este motivo, a creatividade non debe tratarse como unha materia máis dentro do currículo senón coma un complemento para todos ámbitos do centro educativo

A creatividade no sistema educativo
A LOE contempla o desenvolvemento de habilidades creativas dentro do sistema educativo, dende diferentes áreas, xa que considera que estas deben contribuír á adquisición das diferentes competencias grazas ás cales cada alumno desenvolve o seu potencial educativo. Porén, se se observan as prácticas nos centros educativos así como as capacidades adquiridas ao finalizar o ensino obrigatorio, podemos dicir que estas intencións quedan tan só no papel e non acadan a realidade educativa. Tal vez sexa algo arriscado afirmar que a educación en España “non fomenta a creatividade” como base da innovación e o desenvolvemento empresarial, senón que “a elimina”. Esta é a conclusión á que chega o informe “A arte de innovar e emprender” onde se fala de que “o baixo nivel educativo do noso país esta acreditado polos resultados claramente inferiores á media da OCDE nos indicadores internacionais en materia de educación (“El arte de innovar y emprender” 2010 p. 85). Francisco Menchen Bellón, explica esta situación debido a que a creatividade dos nenos diminúe a medida que avanzan os anos de escolaridade debido a que nos centros escolares

Que é a creatividade?
Os continuos cambios nos ámbitos social e laboral poñen de manifesto a necesidade de formar persoas preparadas para afrontar novos desafíos. Por esta razón, é máis necesario que nunca o desenvolvemento da capacidade creativa, algo inherente ao ser humano e que se pode desenvolver a través da práctica. Ao contrario do que a primeira vista poida parecer, a creatividade é necesaria en calquera ámbito da vida, para poder adaptarse as novas condicións deste contexto. Creemos que a escola o lugar idóneo para propiciar o desenvolvemento das capacidades creativas xa que está demostrado que son habilidades que se poden aprender e desenvolver coa práctica. A creatividade e unha habilidade cognitiva, que se diferencia da intelixencia na capacidade de

ENTREPONTES

41

non se incentivan as condutas creativas ( Muñetón, P. 2009, p6-8). Se analizamos os sistemas educativos doutros países podemos encontrar as claves para o éxito no desenvolvemento creativo persoal. Deste xeito o modelo educativo estadounidense propúxose fomentar a creatividade científica en tódolos niveles educativos, realizando investigacións sobre os métodos necesarios para educar a creatividade. Isto conlevou unha educación baseada no estudio de casos: En lugar de ir da teoría á práctica, tal e como se adoita facer en España, propúxose afrontar problemas reais que levan teoría adecuada para resolvelos. O modelo finlandés marcouse como unha prioridade a formación do profesorado e como obxectivo propúxose detectar calquera fracaso educativo nos seus inicios para tratar de solucionalo canto antes, xa que unha detección temperá é a mellor solución. (Hernández, 2012, p 10-11). Independentemente da forma na que se realicen os cambios educativos o que podemos afirmar que no futuro deberemos desenvolver novas habilidades para adaptarnos a contextos diversos onde as incertidumes serán o día a día e onde as persoas cambiaremos de emprego numerosas veces ao longo da nosa vida e deberemos renovarnos profesionalmente para manternos actualizados. Outro aspecto que debemos considerar que moitos dos nosos alumnos traballarán en ocupacións que hoxe en día aínda non existen, como froito da evolución tecnolóxica. Debido a todos estes cambios, as institucións educativas deben proporse como obxectivo prioritario axudar os seus estudantes a xestionar os cambios, potenciando habilidades superiores como a creatividade, a empatía, a capacidade de innovar e de pensar criticamente. A memorización xa non serán necesaria, xa que que teremos que fuxir de tarefas rutinarias cara un coñecemento máis holístico. Todo o que ten que ver coa creatividade vai estar no centro (Hernández, F., 2012: 1)

Esta realidade en ocasións completamente diferente ao que a lexislación propugna. Clases monótonas e pouco creativas, onde o que se valora e a repetición de modelos preestablecidos e onde a investigación non se incentiva, os erros cometidos polos alumnos son considerados de forma negativa e a diferencia individual non só non é valorada senón que é case aniquilada por completo. Somos conscientes da complexidade desta situación e dos condicionantes que levan a esta situación en moitas aulas. Por unha parte, podemos pensar nas limitacións físicas e materiais dalgúns centros onde unhas instalacións obsoletas levan a que o profesorado se ten que adecuar ao que dispón, o que en ocasións en lugar de ser motivo para agudizar o enxeño, leva a desidia. Por outra banda, o feito de que existan aulas masificadas imposibilita un tratamento adecuado a diversidade individual do alumnado, o que sen dúbida repercute directamente nun desenvolvemnto menor das súas capacidades. O tempo pode ser un condicionante para que a metodoloxía empregada non sexa a máis adecuada para desenvolver as capacidades creativas. Nalgúns casos, ata podemos dicir que os profesores carecen da formación específica necesaria para axudar aos seus alumnos a desenvolver toda a súa creatividade. A forma na que o sistema educativo organiza o curriculum, pode ser outra causa que impide que os profesores sexan moi innovadores e presenten propostas que desenvolvan a creatividade dos alumnos . Por todas estas razóns nunca falariamos de falta de creatividade nos alumnos, senón de diversos condicionantes que impiden o seu desenvolvemento. Podemos observar como os alumnos máis xoves dos centros educativos (3-9 anos) presentan gran creatividade e imaxinación, que se plasman en debuxos, creacións musicais e na

invención de xogos e situacións ficticias do máis diversas. Porén, os alumnos entre 12 e 16 anos presentan maioritariamente medo ao ridículo por realizar tarefas diferentes ás dos compañeiros, un pragmatismo aplastante, buscando o camiño máis fácil e rápido de cumprir co mínimo esixido e outra serie de comportamentos que non poden xustificarse senón alegando que durante a súa escolarización van aprendendo unha serie de actitudes que se contrapoñen totalmente a unha actitude creativa.

As TICs como catalizador da creatividade
Algúns autores pensan que as Tics están comezando a cambiar o xeito en que a xente pensa, sinte e actúa o cal parece levar a que máis persoas aportar máis á sociedade pensando, creando e non soamente repetindo ou copiando.

A creatividade nas aulas
Pero... como se relacionan todas estas ideas co que habitualmente sucede nas nosas aulas?

Carmen Montellano afirma que tódolos seres humanos teñen capacidade creadora nalgún ámbito determinado, non obstante pódese observar como a maioría de persoas non desenvolven a súa capacidade creativa debido a barreiras psicolóxicas ou sociais e explica como unha educación apropiada pode eliminar algunhas barreiras como poden ser o medo a equivocarse, a rutina, a falta de información, a carencia de metas. Esta autora opina que a tecnoloxía pode apoiar as persoas creativas e tamén pode fomentar actitudes positivas en persoas que teñen a súa capacidade creativa inhibida.” Entre os aspectos das Tics que poden favorecer o desenvolvemento da creatividade Montellano destaca (Montellano, C., 2006: 75):

42

ENTREPONTES

— Se a actividade realizada entretida (algo que as tecnoloxías multimedia facilitan), a creatividade aumenta. — As tecnoloxías incentivan a curiosidade favorecendo a auto- investigación nos temas que a cada un lle interesen. — As Tics permiten aprender ao ritmo que cada un precise de xeito individual. — As tecnoloxías multimedia permiten buscar información, contrastala, e facer correccións aforrando tempo e esforzo. — As novas tecnoloxías cambian o enfoque da creación xa que as ferramentas das que nos dotan fomentan a experimentación. — Posibilitan realizar actividades menos rutinarias o cal repercute positivamente na creatividade

afectadas polas medidas de austeridade adoptadas polo goberno central) faise máis necesario que nunca unha actitude creativa por parte de todos: O profesorado deberá atender as crecentes demandas educativas compaxinando o seu labor docente cun aumento de horas lectivas e da ratio de alumnos en clase; o alumnado deberá adaptarse a unha realidade na que a velocidade dos cambios é cada vez maior; as familias terán que realizar esforzos para adaptarse aos tempos que corren. En definitiva, a incertidume que vivimos, tal e como expón Edgar Morin no seu libro “Los siete saberes necesarios para la educación del futuro” suporá forzosamente o desenvolvemento de determinadas habilidades creativas. Que mellor xeito que afrontalas dende a educación obrigatoria, xa que a educación e a base do progreso das sociedades.

no próximo artigo explicaremos técnicas como o brainstorming, os mapas mentais, o método dos sete sombreiros para pensar etc.

Bibliografía:
HERNÁNDEZ, F. (2003): Educación y Cultura Visual. Barcelona: Octaedro. MORIN, E. (2001): Los siete saberes necesarios para la educación del futuro. Barcelona. Paidós Studio. MUÑETÓN PÉREZ, P. (2009): Creatividad: el arte de reinventar la vida. Entrevista con el Dr. Francisco Menchén Bellón. Revista digital universitaria. vol.10, nº 12, p.6-8) ROBINSON, K. (2009): El elemento. Barcelona: Editorial Grijalbo. “INNOVACIÓN Y CREATIVIDAD”. Autor: Instituto Superior de Formación y Recursos en Red para el Profesorado, Departamento Proyectos Europeos,http://recursostic.educacion.es/blogs/ europa/media/blogs/europa/innovacion_y_ creatividad_isfrrp_web.pdf .

Conclusións
Relacionando estas reflexións co panorama educativo actual (unha situación de recesión que obriga a toda a sociedade a reinventarse e a conseguir máis con menos, onde as aulas se verán

Propostas metodolóxicas para desenvolver a creatividade
Se estás interesado en aplicar as metodoloxías para desenvolver a creatividade nas túas clases,

ENTREPONTES

43

Segundas oportunidades
MARÍA SACIDO ROMERO
A Luis, Ara, Bruno, Arturo, Isa, Víctor e ós compañeiros deses anos. A Ana Castro, estea onde estea.

Aí o está. Alto, novo, cunhas escaleiras interminables nas que parar a comer pipas ou a botar o pitillo antes de entrar na clase e cunha rampa na que fai anos se podía ler “Independênça”. Pouco cambiou dende aquel setembro do 94 no que meus pais, fartos das miñas malas notas, decidiron darme a última oportunidade antes de mercarme o temario das oposicións de correos. Era o meu terceiro centro en tres anos, exactamente os mesmos que levaba de instituto, e esta vez levaba comigo o estigma de ser unha repetidora, unha fracasada, que pasara de 2º de BUP a 4º de ESO cun expediente parcialmente depurado, no que constaba que aínda levaba comigo as mates de 1º. Quen me diría a min aquel día de San Miguel, chuvioso e gris, que non só ía rematar o bacharelato cunha nota media bastante aceptable senón que tamén ía coñecer a xente que, en maior ou menor medida, me cambiaría a vida para sempre. IESP Noia, o “instituto de arriba”, o lugar ó que ían aqueles ós que se lles consideraba menos aptos para sacarse o BUP, foi a miña casa durante tres anos, tempo de abondo para curar as feridas na miña autoestima adolescente e aprender que as segundas oportunidades hai que collelas antes de que pasen. Aquí descubrín o pracer polas humanidades grazas, sobre todo, a Nieves, a de historia, e a Teresa, a de lingua castelá, á que tamén lle debo agradecer ter estudado Filoloxía Hispánica. Aprendín, ademais, que os profesores eran seres humanos e que os berros de Matías, que chegaban a provocar tormentas, podían transfor-

marse en bromas por obra e graza do festival de Antroido. As clases de historia con Javi Rey e o seu “Sacido, nunca te saciarás de falar”, a nosa obsesión porque Sotilla nos adoptase e poder herdar o seu suposto patrimonio, ou a seriedade de Juan, o de matemáticas, ó que só unha vez vin perder a compostura pero non os nervios, volven á miña memoria cada vez que me atopo cos compañeiros de clase. “¿Acórdaste cando recorremos toda Noia facendo unha gimkana?” “¿Sabes aquela vez que gañamos o premio do Correo e fomos a Tenerife e ti non quixeches vir porque tiñas medo a voar?” “¿Recordas cando Ana Castro nos deu a lata para que colaboraramos na redacción dunha nova revista do centro e acabamos escribindo máis da metade dos artigos?¿E as voltas que lle demos ó nome?” Nós, os pringados, ós que miraban con superioridade aqueles que ían a centros con maior raigame, tamén fixemos cousas, quizais menos chamativas pero si tremendamente motivadoras.

En xuño fai 17 anos que deixei o IESP Noia, os mesmos que ten miña sobriña Cloe a quen lle dediquei o artigo que escribín para o primeiro número do Entre Pontes.Conservei algunhas amizades das que fixen durante estes anos, mentres que outras foron desaparecendo a medida que o tempo e a falta de contacto as converteron nun mero saúdo de compromiso. Nestes anos estudei a carreira, vivín no estranxeiro, volvín para facer as prácticas do CAP, namoreime, emigrei, comecei a traballar de profe e tiven un fillo,Martiño, que non tería nacido se aquel setembro do 94 meus país non me matriculasen no “instituto de arriba”. Así que, grazas de corazón a toda esa xente, compañeiros e profesores cos que tiven as vivencias que me fixeron ser a que son hoxe, aqueles cos que convivín durante uns anos decisivos e que están irremediablemente ligados aos meus recordos de adolescencia. Grazas por axudarme a ser quen son agora, quen sempre quixen ser, a feliz María de 2014.

Primeira promoción do Bacharelato de 1997 na cafetería do instituto

44

ENTREPONTES

Miscelánea
CELEBRACIÓNS E CONMEMORACIÓNS

Actividades realizadas
Mª Victoria Couto Vaamonde

7 Samaín: Celebrouse o 31 de outubro, organizado polo Equipo de Dinamización Lingüística, coa colaboración da Vicedirección. No salón de actos, adornado polos alumnos con motivos alusivos a esta festa, tivo lugar a entrega de premios do Concurso “Contos de medo” para alumnos de 1º e 2º de ESO.

Pouco despois na aula de audiovisuais o profesor Joâo Aveledo proxectou e comentou o seu documental Em companhia da morte, sobre a vivencia da morte na cultura tradicional de Galicia e norte de Portugal. Asistiu o alumnado de 1º de Bacharelato.

7 Magosto: Pouco despois, o 9 de novembro, tivo lugar a celebración do magosto, coa tradicional degustación de castañas, da que se encargaron os alumnos da viaxe a Roma para recadar fondos, con axuda de varios profesores. Os alumnos do Ciclo de Telecomunicacións fixéronse cargo da ambientación musical.

ENTREPONTES

45

7 Recitando a Celso Emilio: para conmemorar o 100º aniversario do seu nacemento, o día 12-12-12, ás 12 horas, houbo en moitos centros de ensino, entre eles o noso, unha lectura pública do seu poema “Deitado frente ao mar”. Organizaron o acto os Departamentos de Lingua galega e de Dinamización lingüística, coa participación dos alumnos de 1º e 2º de ESO.

Ao mesmo tempo houbo no patio competicións de xogos tradicionais, como petanca, tiro de aros, tiro a portería, e soga-tira, organizadas polo Departamento de Educación Física. 7 Día das Bibliotecas: Celebrouse o 13 de novembro, organizado polos equipos da Biblioteca e de Dinamización Lingüística. Consistiu na lectura en voz alta de textos nas linguas propias e estranxeiras que se estudan no Centro, por parte do alumnado de 1º da ESO e da Aula Específica.

7 Día da Paz: Entre os días 25 de xaneiro e 1 de febreiro os profesores e alumnos da Rede Solidaria levaron a cabo diversas actividades nas horas de relixión e de atención educativa: reflexións sobre un tema relacionado con esta conmemoración e exposición das conclusións en forma de murais que se colgaron no vestíbulo do Instituto. Ademais organizouse conxuntamente co IES Virxe do Mar unha carreira en beneficio da asociación “Solidariedade galega co pobo saharaui”, na alameda de Noia, que tivo que suspenderse debido ó mal tempo. 7 San Valentín e Entroido: Por estar moi próximas as datas, acordouse dedicar o mesmo día ás dúas celebracións, o 8 de febreiro. O Equipo de Dinamización Lingüística entregou os premios dos concursos “Contos de amor” e “Letras de rap”, cunha lectura pública dos premiados.

7 Día contra a violencia de xénero: Para conmemorar esta data o 23 de novembro o alumnado de 4º de ESO e 2º de Bacharelato asistiron á proxección no Liceo de Noia do documental As silenciadas, nun acto organizado por varios centros escolares da zona.

46

ENTREPONTES

Como se perderan moitas clases por viaxes e folgas, este ano só se celebrou o Entroido en 1º ciclo de ESO e Ensino de adultos (EBI). Os alumnos de 1º e 2º de ESO puideron disfrazarse nas últimas horas e pola tarde os de EBI tiveron o concurso de disfraces e de doces típicos. Ademais, sorteouse unha cesta de entroido coa que recadar fondos para a viaxe a París.

— ESO, EBI e ESA: Traballo na aula sobre as seccións dun xornal e exposición dos traballos no vestíbulo. — 1º BAC.: Conferencia de Mª Luisa del Río Araújo sobre Persuasión publicitaria. — 4º ESO: Entrevista a Aurora Marco para publicar na revista do Centro, Entrepontes.

7 150º aniversario da publicación de Cantares gallegos: o 23 de febreiro alumnos de 1º ciclo de ESO e 2º de Bacharelato C participaron en representación do noso Centro nun acto organizado pola AELG e Barbantia na Casa de Cultura de Noia, acompañados pola Xefe de Estudos, Mª Xosé Costa. Os alumnos dos dous institutos de Noia recitaron poemas de Cantares gallegos, leron un manifesto e pronunciou unha conferencia o profesor Xesús Alonso Montero. Promoveron a participación neste acto os Departamentos de Lingua galega e de Dinamización Lingüística.

7 Acto de fin de estudios de 2º de Bacharelato: Este curso decidimos organizar un acto académico co que celebrar o final desta etapa educativa e despedir, desexándolles o mellor para o futuro, aos alumnos que rematan estudios no Centro. Tivo lugar o 31 de maio, no salón de actos, coa asistencia deses alumnos, os seus pais e profesores. Despois dunhas palabras por parte do equipo directivo, representantes dos alumnos e dos profesores, fíxose entrega dos diplomas e agasallos aos alumnos. O acto contou coa actuación de membros do grupo Berrogüetto. Rematou cun aperitivo para todos os presentes. 7 Mes Cultural “Do Libro ás Letras”: Este curso tivo lugar entre o 15 de abril e o 16 de maio, organizado conxuntamente polos equipos da Biblioteca e de Dinamización Lingüística, xunto coa Vicedirección, e a colaboración de profesores e alumnos. Comprendeu nunha serie de actividades culturais de diversa índole e dirixidas a todas as ensinanzas do Centro, coa intención de ampliar os coñecementos dos alumnos con medios diferentes aos habituais na aula e fomentar a súa creatividade. As actividades, que se describirán polo miúdo nos apartados correspondentes, foron moi variadas (vid. programa máis abaixo): — Conferencias. — Coloquios con escritores. — Concertos. — Obradoiros. — Actividades deportivas. — Exposición de libros. — Concurso de fotografía. — Certame literario das Letras Galegas “Alberto Romasanta” entre alumnos dos dous Institutos de Noia.

CONFERENCIAS E CHARLAS
7 Charla sobre Iniciativa emprendedora, por parte da Cámara de Comercio de Santiago: o 23 de outubro, para o alumnado do CM de Xestión Administrativa e do CS de Administración e Finanzas. Organizaron a actividade os Departamentos de FOL e de Administración. 7 Charla sobre a Universidade de Santiago: o 28 de xaneiro, para 2º de Bacharelato e de Ciclos Superiores. Organizada polo Departamento de Orientación para informar aos alumnos deses niveis sobre os diversos estudos universitarios, forma parte do programa “A Ponte” da USC.

7 Semana da Prensa: Coa colaboración dos titores de ESO e Adultos, do equipo da Revista, e dos profesores Marcos Calaza e Juan Luis de la Sotilla, organizáronse do 11 ó 15 de marzo varias actividades arredor da prensa e os medios de comunicación en xeral:

ENTREPONTES

47

7 Conferencia de José Virgilio García Trabazo sobre Lingüística indoeuropea: reconstruíndo as orixes das nosas linguas: o 19 de febreiro, dirixida ao alumnado de Cultura Clásica, Latín e Grego (4º de ESO, 1º e 2º Bacharelato). Organizada polo Departamento de Latín, tamén forma parte da oferta do programa “A Ponte” da USC. 7 Conferencia do experto en cooperación Chema Caballero sobre Os menores soldado: o 21 de febreiro, no Liceo de Noia, para alumnos de 4º de ESO e 1º de Bacharelato, ademais dos que participan na Rede Solidaria, que organizou o acto. 7 Charla co escritor Héctor Carré sobre a súa obra: o 27 de febreiro, para os alumnos de 4º de ESO, organizada polo Departamento de Lingua galega. 7 Charla coa orientadora laboral do Concello de Noia: o 5 de marzo, para 2º de Ciclos Superiores organizada polos Departamentos de Orientación e de FOL. 7 Conferencia de Mª Luisa del Río Araújo sobre Persuasión publicitaria: o 13 de marzo, para o alumnado de 1º de Bacharelato, dentro da Semana da Prensa (vid. apdo. 1). Organizou a actividade a Vicedirección, e forma parte das conferencias do programa “A Ponte” da USC.

z José Mª Fernández “Pepe’s” – Conferencia sobre Roberto Vidal Bolaño, a quen se lle dedicou este ano o Día das Letras Galegas: 15 de abril, para 2º de Bacharelato.

z Abraham Carreiro – Charla sobre a súa obra: 22 de abril, para 1º ciclo de ESO. z Alfonso Costa – O proceso creativo: 24 de abril, para alumnos de Plástica (3º de ESO), Historia da Arte (2º de Bacharelato C) e todo 1º de Bacharelato C (Humanidades e CC. Sociais). z Ángel Carracedo – Tecnoloxías xenómicas e as súas aplicacións na saúde e na investigación: 3 de maio, para alumnos do Ciclo Superior de Laboratorio e os 1º de Bacharelato de Ciencias (A e B). z Alumnado de EBI que participa no Programa Grundtvig – Érase unha vez en… Europa: Proxección e explicación dos audiovisuais sobre os libros que len e como estudan a Literatura. Os destinatarios desta actividade foron os alumnos de 1º de Bacharelato.

7 Conferencia de Héctor Álvarez Pol, do CPAN: Do corazón da materia ao interior das estrelas: o 15 de marzo, para o alumnado de Física e Química de 2º de Bacharelato. Organizou esta actividade o Departamento de Física e Química.

EXPOSICIÓNS
7 Exposición sobre A transformación da enerxía, tomando como exemplo o movemento das bicicletas: do 16 de outubro ao 5 de novembro. Foi unha das actividades a propósito do Día da Ciencia en galego organizadas polo Departamento de Física e Química, neste caso, co alumnado desa materia de 3º de ESO B e 4º de ESO.

7 Dentro da programación do Mes Cultural “Do Libro ás Letras”:

48

ENTREPONTES

7 Exposición X anos do afundimento do Prestige: durante o mes de novembro, organizada por Julio Caamaño e o equipo de Dinamización Lingüística.

Os relatos gañadores destes dous concursos foron publicados nun mesmo volume. 7 Exposición de libros da Librería Aenea (Santiago): tivo lugar o 14 de maio, dentro das actividades do Mes cultural. Os alumnos baixaron por turnos a examinar os libros e facer propostas de adquisición que despois serían valoradas polo equipo da biblioteca. 7 Concurso de “Letras de Rap”, tamén convocado polo Departamento de Dinamización Lingüística, para o mesmo alumnado con entrega de premios na festa de Entroido. 7 Concurso de disfraces, este ano só para 1º ciclo de ESO, e de disfraces e doces, para EBI, con motivo do Entroido. 7 XVIII Certame literario das Letras Galegas “Alberto Romasanta”, en dúas modalidades, poesía e narrativa, que tivo lugar durante o Mes Cultural “Do Libro ás Letras”. Realízase xunto co IES Virxe do Mar, a quen este ano lle correspondeu a organización. Interveñen os equipos de Dinamización lingüística e da Biblioteca, ademais da Vicedirección. Está aberto a todo o alumnado de ámbolos dous Centros. A entrega de premios foi o colofón do Mes cultural, o 16 de maio.

7 Exposición de carteis sobre Roberto Vidal Bolaño, con motivo do Día das Letras Galegas: a mediados de maio. 7 Exposición das fotografías presentadas ó Concurso de Fotografía: Mascotas, programado para o Mes cultural: de mediados de maio a mediados de xuño, Todas as exposicións se realizaron no vestíbulo do Instituto.

CERTAMES E CONCURSOS
7 “Contos de Medo”, concurso de relatos organizado polo Departamento de Dinamización Lingüística para o alumnado do 1º ciclo de ESO. Os premios entregáronse na celebración do Samaín. 7 “Contos de Amor”, concurso de relatos que organiza o Departamento de Dinamización Lingüística para o alumnado do 1º ciclo de ESO. Os premios entregáronse no San Valentín, que este curso se celebrou o mesmo día que o Entroido. 7 Campionatos de fútbol-sala e de bádminton (vid. Actividades deportivas). 7 A parte dos concursos e certames organizados polo noso Centro, algúns alumnos adoitan participar en outros convocados por outros centros de ensino, institucións, etc. Por iso facemos mención aquí do premio acadado por unha alumna de 2º de Bacharelato, Iria Iglesias Martínez, no Certame literario Minerva que convoca o Colexio Peleteiro de Santiago. Parabéns a ela.

ENTREPONTES

49

7 Concurso de Fotografía sobre o tema Mascotas. Foi convocado como actividade do Mes cultural. Os premios entregáronse nun acto que tivo lugar o 21 de xuño. As fotografías presentadas utilizaranse para o calendario do vindeiro ano.

— 3º trimestre: “Os riscos de internet I” para 1º de ESO. “Os riscos de internet II” e “Acoso” para 2º de ESO. “O alcohol e as drogas” para 3º de ESO.
7 Obradoiro de arqueoloxía titulado Camiñando polo Imperio: As vías romanas: 10 de maio, para 4º de ESO. Impartiuno persoal da empresa de servizos de arqueoloxía Anta de Moura e organizado polo Departamento de Latín.

ACTIVIDADES DEPORTIVAS OBRADOIROS
Como todos os anos, no mes de outubro a Dinamización da Biblioteca realizou actividades de formación de usuarios dirixidas ó alumnado de 1º de ESO. 7 Obradoiros na Escola Galega de Consumo: o 18 de decembro os alumnos dos Ciclos de Xestión Administrativa, Administración e Finanzas, e Telecomunicacións desprazáronse a Santiago para participar neles. Dentro da programación do Mes Cultural “Do Libro ás Letras”: 7 Obradoiro de papiroflexia: 19 de abril, para 3º de ESO. Foi impartido por dúas profesoras de Matemáticas e organizado polo Departamento de Física e Química. 7 Como en cursos anteriores, os mércores pola tarde de outubro a xuño o Departamento de Educación Física organizou varias competicións deportivas nas que puideron participar tanto alumnos como profesores do Centro: campionatos de fútbol-sala, bádminton, baloncesto e voleibol.

A final do torneo que concita maior expectación, o de fútbol-sala, xogouse o 15 de maio e a continuación tivo lugar a entrega de trofeos desta e das demais competicións. 7 Como parte das actividades do Magosto, o 9 de novembro realizáronse competicións de xogos tradicionais, como petanca, tiro a portería, aros e soga-tira, abertas a todo o alumnado do Centro (vid. apdo. 1).

7 Ademais, durante todo o curso, nas titorías da ESO os alumnos realizaron diversos obradoiros programados polo Departamento de Orientación, coa colaboración de institucións como a Concellería de Educación do Concello de Noia, a Garda Civil e o Plan comarcal de drogas:

— 1º trimestre: “Resolución de conflitos” para 1º e 2º de ESO. “Acoso” para 3º de ESO. “Educación emocional” para 4º de ESO. — 2º trimestre: “Prevención dos TCA” para 1º de ESO. “Crea o teu estilo” para 2º de ESO. “Educación afectivo-sexual” para 3º de ESO.

50

ENTREPONTES

7 Algunhas das actividades programadas polo Departamento de Educación Física integráronse este curso no Programa Xogade (Campionatos de deporte escolar) do Plan Proxecta, promovido pola Consellería de Educación (vid. apdo. 14): z Carreiras de campo a través: os días 4 de decembro no Paseo marítimo de Noia, 17 de xaneiro no Campamento “Virxe de Loreto” en Porto do Son, e o 25 de xaneiro na Pobra do Caramiñal (fase comarcal, só alumnos clasificados) para alumnos de ESO. z Bádminton: no 3º trimestre, para alumnos de 2º ciclo de ESO. 7 Excursión a Andorra, para tomar contacto coa neve e practicar deportes de inverno, do 16 ó 23 de marzo. Participaron alumnos de todos os niveis a partir de 3º de ESO (vid. apdo. 10).

7 Viaxe a Londres: do 1 ó 7 de febreiro, para alumnos das seccións bilingües de 4º de ESO e 1º de Bacharelato. Foi organizada polo Departamento de Inglés. Participaron vintedous alumnos e tres profesores, ademais do auxiliar de conversa.

7 Viaxe a Roma: do 16 ó 20 de maio, para alumnos de Relixión de 4º de ESO. Participaron once alumnos do noso Centro, ademais duns poucos do IES Virxe do Mar, e tres profesoras. Organizou a viaxe o Departamento de Relixión.

7 Saídas á piscina: os días 30 de abril e 7, 14, 21 e 28 de maio, co alumnado de 4º de ESO. 7 Participación en SPORTIS 2013. I Salón nacional do deporte, a saúde e a nutrición, en Pontevedra: foi o 9 de maio, con alumnos de 3º e 4º de ESO, que practicaron deportes como aerobic, kayak e capoeira. Esta actividade forma parte das do Mes cultural. 7 Práctica do rafting no río Ulla, en Padrón: o 23 de maio, para alumnos de 1º de Bacharelato. 7 Viaxe de fin de estudios de 2º de Bacharelato, ao Algarve (Portugal): tivo lugar despois da Selectividade, do 16 ó 21 de xuño, e participaron uns corenta alumnos de 2º de Bacharelato acompañados por tres profesores.

VIAXES
7 Meetings do Proxecto Grundtvig. (ver máis abaixo) 7 Viaxe a Berlín, Praga e Viena: do 27 de outubro ó 3 de novembro. Foi o premio obtido polo alumnado do equipo da revista que o curso pasado gañaron o concurso “Elpaísdelosestudiantes” . Participaron nove alumnos de Bacharelato e ESA e dous profesores. 7 Viaxe a París: do 1 ó 7 de abril. Organizouno o Departamento de Francés para alumnos desta materia de 3º de ESO. Asistiron trece alumnos e dúas profesoras. 7 Viaxe a Bruxelas: do 18 ó 20 de abril, dentro do proxecto Your Europe, your say . 7 Viaxe a Andorra: do 16 ó 23 de marzo.

INTERCAMBIOS E PROXECTOS INTERNACIONAIS
7 Empezouse a desenvolver o Proxecto Grundtvig descentralizado para os anos 2012 a 2014. O Grundtvig é un programa orientado á movilidade e colaboración entre centros que imparten Ensinanzas de Adultos. O IES Campo de San Alberto, que é o Centro coordinador, na persoa do profesor Jesús Montero Sánchez, comparte o proxecto con institucións de outros oito países: ademais de España, participan Portugal, Italia, Grecia, Polonia, Dinamarca, Croacia, Turquía e Islandia. Baixo o título “Once upon a time… in Europe” , téntase promover a aprendizaxe ao longo da vida, a creatividade, a innovación pedagóxica e a relación intercultural a través do estudo da Literatura e da lectura dunha obra significativa de cada país.

ENTREPONTES

51

Este ano realizáronse tres reunións (meetings) para coñecerse e poñer en común o traballo realizado:

7 A presentación da revista Entrepontes realizada durante o curso 2011-12 tivo lugar o 26 de outubro, nun acto celebrado no salón de actos no que contamos coa activa participación de Antía Cal, que fora entrevistada nese número. Ante os autores da revista -consello de redacción, profesores e alumnos que colaboraron-, o resto da comunidade educativa do Centro e os invitados, reflexionamos sobre o valor e os retos da educación no mundo actual e felicitamos aos nosos alumnos polo esforzo e dedicación.

— Noia (España) - Santarém (Portugal): do 21 ó 29 de outubro de 2012. Recibimos aos participantes dos outros países, que ademais de coñecer Noia, Santiago e a comarca do Barbanza, emprenderon unha ruta literaria polas Rías Baixas, continuando en Portugal. — Volos (Grecia) - Caserta (Italia): do 3 ó 9 de marzo. — Piaseczno (Polonia) - Slagelse (Dinamarca): a 1ª semana de xuño.

BIBLIOTECA E CLUBE DE LECTURA
7 Entre as actividades da biblioteca, está a posta en marcha do club de lectura en lingua francesa, dirixido por Isabel Prieto Ares, xefe do Departamento de Francés.

Máis información en http://users.sch.gr/Vigklas/ e na web do Instituto. 7 No 1º trimestre fomos seleccionados para representar a España na convocatoria de 2013 do proxecto europeo Your Europe, your say: “It’s about Europe, it’s about youth!” O profesor coordinador foi Manuel Torres Cubeiro, quen preparou a doce alumnas voluntarias de 1º de Bacharelato (sección bilingüe) no coñecemento das institucións da UE e na participación nunha sesión do Comité Económico e Social (CES). Tres desas alumnas tres viaxaron a Bruxelas co seu profesor e alí expuxeron, en inglés, as súas propostas.

REVISTA
Un ano máis o comité de redacción de Entrepontes, dirixido por Mº Josefa Lorenzo Torea, traballou ó longo do curso na elaboración dun novo número. A presentación do mesmo ía realizarse en xuño, pero tendo en conta que a principios de curso xa tivera lugar a presentación do número anterior e a coincidencia con outras actividades e coas tarefas habituais de fin de curso, decidiuse pospoñela para comezos do vindeiro curso. Pódese consultar a versión dixital no blogue: http://blogs.prensaescuela.es/entrepontes/

52

ENTREPONTES

DINAMIZACIÓNS E OUTRAS ACTIVIDADES
7 Orientación académico-profesional: O Departamento de Orientación, coa colaboración da Dirección, a Xefatura de Estudos, o Departamento de FOL e os Departamentos que imparten Ciclos, según o caso, desenrolou accións dirixidas a informar ao alumnado, tanto sobre a oferta académica do Centro, como sobre futuros estudos ou a incorporación á vida laboral: — Programa “A Ponte” da Universidade de Santiago, de orientación sobre os estudos universitarios, dirixido ao alumnado de 2º de Bacharelato e de Ciclos Superiores. Consistiu en información nas aulas, unha charla impartida por profesores e alumnos da USC, unha visita á mesma e unha charla coa orientadora laboral do Concello de Noia (vid. apdos. 2 e 9). — Xornada de portas abertas no Instituto para dar a coñecer o Centro e as súas ensinanzas ao alumnado do colexio adscrito que o vindeiro curso fará 1º de ESO. — Visitas da orientadora e a xefe de estudos ao colexio adscrito e a outros Centros dos que recibe alumnado o Campo de San Alberto, para que coñezan a nosa oferta educativa. — Programa de orientación académico-profesional para ESO e Bacharelato: durante o 2º e 3º trimestres houbo charlas informativas impartidas por profesores e alumnos dos Ciclos aos alumnos de 4º de ESO, 1º e 2º de Bacharelato; tamén se ofreceu información, realizáronse enquisas e entrevistas individuais cos alumnos do 2º ciclo da ESO e de Bacharelato, sobre as materias non comúns e optativas, entre outros asuntos. 7 Actividades do Equipo de Dinamización da Lingua Galega (EDLG): Como moitas delas xa están reseñadas noutros apartados desta Memoria, só as enumeramos: — Asistencia á representación da obra teatral O profesional. — Día da Ciencia en Galego, en colaboración do Departamento de Física e Química. — Celebración do Samaín. — Celebración do Día das Bibliotecas, en colaboración co equipo da biblioteca. — Exposición X anos do afundimento do Prestige. — Recitando a Celso Emilio, polo centenario do seu nacemento. — Concursos literarios do Entroido. — Conmemoración do 150º aniversario da publicación de Cantares Gallegos, de Rosalía Castro. — Mes cultural Do Libro ás Letras, en colaboración coa Vicedirección e coa Biblioteca.

— XIX Certame literario das Letras Galegas Alberto Romasanta, para os dous Institutos de Noia. — Publicación dos contos premiados en concursos literarios que promove o Departamento: “Contos de Medo”, “Contos de Amor”. — Edición do blogue Sae da cuncha: http://saedacuncha.wordpress.com/ http://edlgiescsan.wordpress.com/ — Colaboración na revista do Centro Entrepontes. 7 Climántica: Continuou desenvolvéndose este proxecto, no marco do cal os alumnos que cursan materias de Ciencias participan en actividades diversas: concursos, congresos, excursións, blogues,… Ademais, neste Centro está asociado á materia “Proxecto interdisciplinar” de 1º de ESO. O seu blogue é http://ies.campodesanalberto1.climantica.org/ 7 Rede Solidaria da Mocidade: Igual que en cursos anteriores, un grupo de alumnos participou voluntariamente nesta iniciativa que pretende fomentar valores e condutas favorables á cooperación, a axuda mutua, a resolución pacífica dos conflitos, o intercambio de experiencias e a sensibilización coas necesidades dos demais. No Instituto organízase un grupo de alumnos voluntarios que se reúnen unha vez por semana e acompañados polas profesoras Mª José Villaverde Pais e Mª Victoria Fernández Mosquera levaron a cabo as seguintes actividades:

— Participación de seis alumnos do grupo no XIV Encontro en Rede, en A Coruña, o 10 de novembro, organizado pola Rede solidaria da Mocidade de Galicia. — Recollida de tapóns de plástico para axudar a nenos enfermos. — Celebración do 20 de novembro, Día dos Dereitos do neno/a. — Campañas de Nadal: Recollida de alimentos para Cáritas e de xoguetes para a Cruz Vermella. — Celebración do Día da Paz, nos días previos ó 31 de xaneiro (vid. apdo. 1). — Carreira solidaria co pobo saharaui, que houbo que suspender polo mal tempo.

ENTREPONTES

53

— Charla con Chema Caballero sobre os menores soldado: o 21 de xaneiro (vid. apdo. 2). — Campaña da “silla roja”, a prol do acceso á educación para tódolos nenos: cadeira pintada de vermello e “photo-call” no vestíbulo, mapamundi e outros murais alusivos ó dereito á educación nos países máis pobres,…

Hai máis información en http://redjovenes.redentreculturas.org/blogs/ blog-del-ies-campo-de-san-alberto-noia 7 Proxecto Ríos: Busca a concienciación, a participación cidadá e o estudio da calidade dos ríos de Galicia. Encargouse da coordinación a profesora do Departamento de Física e Química Mª Dolores Rodríguez Rodríguez. Os alumnos de Física e Química de 3º de ESO B e 4º de ESO realizaron dúas saídas ao río Traba onde recolleron mostras que posteriormente analizaron no laboratorio, e tamén coñeceron o medio natural da zona, da man dun biólogo. As saídas tiveron lugar os días 30 de outubro de 2012 e 17 de abril de 2013. 7 Xogade: Ten como finalidade o fomento de hábitos de vida activa e saudable a través da práctica regular de actividade física e deporte nos centros educativos. O Departamento de Educación física participou na modalidade de “Deporte escolar” nas especialidades de bádminton e campo a través, con alumnos de 1º Ciclo de ESO. Coordinou o proxecto o profesor Alberto Albán Salgado.

7 Plan Proxecta: É unha iniciativa da Consellería de Educación posta en marcha neste curso que reúne 25 progranas orientados a fomentar a innovación educativa aunando o traballo das competencias básicas e a educación en valores. Ademais búscase que o alumnado vai construíndo de xeito activo a súa aprendizaxe mediante proxectos cooperativos e interdisciplinarios.

No noso Centro desenvolvéronse dous: — Proxecto Terra: O seu obxectivo é mellorar os coñecementos dos escolares sobre os espazos que habitamos. O noso Instituto participou co alumnado da Aula específica, na modalidade titulada Coñecendo a nosa vila. Neste marco, realizaron cos seus profesores saídas ao casco vello de Noia, os martes, a razón de unha por mes. — Meteoescolas: Utilizando un equipamento básico, preténdese que os profesores e alumnos participantes recollan datos e investiguen sobre clima galego, de xeito que o alumnado mellore o seu currículum en temas medioambientais. Máis información en: http://www.edu.xunta.es/web/planproxecta

www.edu.xunta.es/centros/iescampodesanalberto

Intereses relacionados