Está en la página 1de 122

ZASADY

MUZYKI

SKRYPT

DLA

UCZNIÓW

SZKÓŁ

MUZYCZNYCH I

i

II

STOPNIA

OPRACOWANIE: MGR MARIA BIEL

NOWY SĄCZ

MAJ 2003

2

1. W P R O W A D Z E N I E

Skrypt „Zasady muzyki” adresowany jest do uczniów szkół muzycznych stopnia podstawowego i średniego. Opracowany został w oparciu o moją dziesięcioletnią praktykę nauczycielską w przekazywaniu wiedzy z tego przedmiotu, jak również z kształcenia słuchu. Stanowi kompendium wiadomości z zakresu zasad muzyki potrzebnych w procesie edukacji uczniów w PSM I i II stopnia. Oddając go do waszych rąk wierzę, że pomoże on wam w usystematyzowaniu, utrwaleniu i w praktycznym wykorzystaniu zdobytej wiedzy, dzięki czemu staniecie się w niedalekiej przyszłości świadomymi kreatorami i odbiorcami muzyki. .

Maria Biel

3

4 .

dźwięk. ciecz. 2. Ciało po wytrąceniu ze stanu spoczynku x. Ad 1. Powstawanie dźwięku.: struna. powraca przechodząc przez punkt spoczynku x i wychyla się w przeciwną stronę do punktu x2 itd. 3. słup powietrza ). Drganie proste możliwe jest do uzyskania w zasadzie tylko dzięki generatorom dźwięku.2. błona. Ad 2. amplituda / największe wychylenie / AB – miejsca zaczepienia struny Czas pełnego drgania struny nazywa się okresem drgania. które poprzez przewodnik ( gaz. szereg alikwotów dźwięku. Ton. Drganie proste ( podstawowe – ton ). Cechy fizyczne dźwięku. wychyla się do punktu x1. szmer. gdyż niezmiernie rzadko występuje w przyrodzie ( wysyła je kamerton w końcowej fazie wybrzmiewania ). ciało stałe) przekazywane są do ucha słuchacza. 5 . sztabka. które zostaje pobudzone do drgania w różny sposób: uderzeniem pocieraniem szarpnięciem dmuchnięciem Ciało drgając wysyła fale dźwiękowe. Do powstania dźwięku potrzebne jest ciało sprężyste ( np. DŹWIĘK I JEGO CECHY 1.

trzask... 16 części 1 : 2 : 3 : 4 : 16 Każde takie drganie posiada inną częstotliwość ( wysokość dźwięku ) .Najczęściej w przyrodzie mamy do czynienia z drganiami złożonymi tzn. struny ) o określonej wysokości. zgrzyt. określa się w akustyce mianem szmerów. Zjawiska akustyczne o nieokreślonej wysokości. struna ) wtedy mówimy. szmer. szum. że słyszymy dźwięk ( np. Dźwięk posiada łatwą do określenia wysokość. dzięki temu. np.wydaje jeden ton. 6 . Struna drga równocześnie na kilkanaście różnych sposobów: Całą Długością 1 dzieląc się na drgające połówki: 2 3 4 . Tony te układają się w szereg harmoniczny – szereg alikwotów. że jego tony składowe układają się w szereg harmoniczny. ciało równocześnie drga na kilka lub kilkanaście różnych sposobów (jak np. huk.

Zagraj je z pamięci na fortepianie. Zagraj je z pamięci na fortepianie 3. Cechy fizyczne dźwięku : wysokość – zależy od częstotliwości drgań. czyli od siły z jaką działamy na ciało. Zapisz szeregi tonów harmonicznych dźwięków: A. F.Ad 3. z którego jest wykonane głośność – zależna jest od amplitudy drgania. Zapisz szereg tonów harmonicznych dźwięku C. 7 .zależna jest od ilości i natężenia tonów składowych dźwięku. a więc od długości i grubości ciała oraz materiału. czas trwania – zależy od czasu drgania ciała barwa . Odpowiedz na pytania: a) Jak powstaje dźwięk? b) Co to jest ton? c) Co to jest dźwięk? Czym różni się od pojedynczego tonu? Jak powstał szereg alikwotów? d) Co nazywamy szmerem? 4. Wymień cechy fizyczne dźwięku i wyjaśnij. 2. Ćwiczenia: 1. od czego zależą. G.

Skróty notacji muzycznej. Podział materiału dźwiękowego na oktawy. a w stosunku do niego położenie wszystkich innych dźwięków. 2. c d e f g a h c1 d1 e1 f1 g1 a1 W praktyce muzycznej używa się także innych kluczy muzycznych. Sposób notacji dźwięków. który jest znakiem wyznaczającym na pięciolinii położenie dźwięku kluczowego. Ad 1. czyli umownych znaków graficznych wyrażających wysokość dźwięku oraz jego wartość czasową. ELEMENTY NOTACJI MUZYCZNEJ 1. Materiał dźwiękowy. 4. jakimi posługujemy się w praktyce muzycznej nazywamy materiałem dźwiękowym. Ad 2. W kluczu wiolinowym zapisujemy dźwięki w środkowym i wysokim rejestrze. 3. 8 . Dźwięki notujemy na pięciolinii za pomocą nut. Zbiór dźwięków. linie dodane górne linie: pola linie dodane dolne Każdą pięciolinię winien otwierać klucz muzyczny. Klucz basowy natomiast przeznaczony jest do zapisywania dźwięków w niskim rejestrze.3.

Do najważniejszych należą: a) znaki repetycji Powtarzaną część utworu ogranicza się podwójną kreską z dwiema kropkami. Skróty notacji muzycznej to umowne znaki i określenia słowne stosowane w celu uniknięcia dosłownych powtórzeń tekstu nutowego lub w celu uproszczenia i skrócenia notacji. a po bokach po jednej cienkiej kresce z kropkami: 9 . Takim ugrupowaniem jest siedem białych i mieszczących się pomiędzy nimi pięć czarnych klawiszy zawartych w oktawie. Kreski stojące po zewnętrznej stronie części powtarzanej są grubsze. po wewnętrznej zaś cieńsze i zaopatrzone kropkami.Ad 3. Oktawa liczy zatem 12 kolejnych klawiszy /dźwięków /. znak powtórzenia stawia się tylko na końcu. że składa się ona z pewnych stale powtarzających się ugrupowań klawiszy. Przyglądając się klawiaturze fortepianu zauważamy. po ostatnim takcie tego odcinka: Jeśli dwa znaki repetycji się spotkają. piszemy tylko jedną grubą kreskę w środku. Oktawy: subkontra kontra wielka mała razkreślna dwukreślna trzykreślna czterokreślna C2D2E2F2G2A2H2 C1D1E1F1G1A1H1C D E F G A H c d e f g a h c1 d1 e1 f1 g1 a1 h1c2d2 e2 f2 g2 a2 h2c3 d3 e3 f3 g3 a3h3c4 d4 e4 f4 g4 a4 h4c5 lub: c0 d0e0 f0 g0 a0h0 -- dolny przenośnik oktawowy górny Ad 4. Kropki stawia się nad drugą i trzecią linią: Jeżeli powtarzać mamy utwór od początku.

lub napisem seconda volta.al.Często powtarzana część utworu może posiadać różne zakończenia.S. również oznaczoną klamrą poziomą z cyfrą 2. lub oznaczeniem prima volta. b) słowne oznaczenia powtórzeń da capo al fine = powtórzyć od początku do wyrazu fine ( skrót D. f. e poi coda Da capo senza repetizione al fine = od początku bez powtórzeń do wyrazu fine c) skrótowe oznaczenia powtarzanych dźwięków . e poi coda = powtórzenie odcinka ograniczonego obydwoma znakami. figur akompaniamentowych ( b ) 10 .tej samej wysokości i tej samej wartości rytmicznej: .dosłowne powtórzenie figur melodycznych ( a ). Coda Dal al. a następnie przeskoczenie na codę. ) dal segno al fine = powtórzyć od miejsca oznaczonego aż do słowa fine ( skrót D. Znak repetycji umieszcza się po pierwszej volcie.c. Zakończenie grane za pierwszym razem wyznacza się klamrą poziomą i podpisaną cyfrą 1.al. Przy powtórnym wykonaniu zamiast opuszczonej pierwszej volty wykonuje się od razu drugą. fine ) Dal al.

tylko dla dolnej oktawy.zapisany od góry . C1. d.iż zaznaczone dźwięki należy wykonać o oktawę wyżej . all ottava)lub ottava bassa. zapis: wykonanie: Przenośnik oktawowy to znak graficzny. To samo oznacza określenie col 8va lub all 8va. 2.d) skrótowe zapisywanie większej ilości pauz e) cyfra 8 umieszczona nad lub pod nutą oznacza wykonanie jej łącznie z jej górną lub dolną oktawą.zapisany od dołu (patrz ad 3) Ćwiczenia: 1. Zapisz na pięciolinii następujące dźwięki: A2. e1. lub niżej . G. który oznacza . con 8va(coll. Od wyżej wymienionych dźwięków utwórz wszystkie znane ci interwały proste w dowolnym kierunku. 11 .

barytonowy . KLUCZE MUZYCZNE KLUCZ MUZYCZNY jest to znak.4.pranowy g1 h1 c2 g2 f1 a1 g1 h1 c2 g2 f1 a1 g1 12 .dźwięk kluczowy c wskazuje c 1.dyszkantowy C .wiolinowy .kontrabasowy / subbasowy / g1 Klucze g1 G c1 c1 c1 c1 f f f .sopranowy . dyszkantowy g1 wiolinowy g1 h1 c2 g2 f1 a1 g1 h1 c2 g2 f1 a1 g1 Klucze C . Wyróżniamy trzy rodziny kluczy: KLUCZE G . sopranowy g1 mezzoso – .altowy .basowy . który wyznacza na pięciolinii położenie dźwięku kluczowego / głównego dźwięku w danym kluczu /.tenorowy F .mezzosopranowy .dźwięk kluczowy g wskazuje g 1.

dźwięk kluczowy f wskazuje f w oktawie małej. barytonowy d f e g a f e c A H G A basowy d f e g a f e c A H G A Subbasowy kontrabasowy d f e g a f e c A H G A 13 .altowy g1 h1 c2 g2 f1 a1 g1 tenorowy g1 Klucze h1 c2 g2 f1 a1 g1 F .

5. S Y S T E M T E M P E R O W A N Y, S K A L A , G A M A, T O N A C J A.

Muzyka okresu baroku aż do współczesności posługuje się materiałem dźwiękowym uzyskanym przez równomierną temperację oktawy, czyli podział oktawy na 12 równych półtonów. Ze zbioru wszystkich dźwięków używanych w muzyce można wyodrębnić pewne uporządkowane szeregi dźwiękowe wznoszące, zwane skalami muzycznymi / dźwięki te ułożone są według pewnych stałych schematów interwałowych /. Podstawą europejskiej muzyki artystycznej są skale systemu tonalnego dur – moll, czyli skale durowa i molowa. Skala durowa (majorowa): posiada półtony pomiędzy III – IV oraz VII – VIII st, gamy pozostałe odległości to całe tony

1

/2

1

/2

T

S

D

T

Poszczególne stopnie gamy mają swoje nazwy: I II III IV V VI VII - tonika / T / - dźwięk prowadzący w dół - medianta dolna - subdominanta / S / - dominanta / D / - medianta górna - dźwięk prowadzący w górę

Skala muzyczna rozpoczynająca się od określonego dźwięku to gama. Tak więc powyżej zapisana jest gama C – dur. Posługiwanie się w utworze dźwiękami określonej gamy np.: fis – moll, to granie w tonacji fis – moll. Tonację określają znaki przykluczowe. 14

6. I N T E R W A Ł Y

Interwał to odległość między dwoma dźwiękami następującymi po sobie / interwał melodyczny /, lub współbrzmiącymi razem / interwał harmoniczny /. Rozmiary interwałów prostych / zawartych do oktawy /:
nazwa symbol półtony ilość stopni przykład

Pryma czysta

1

-

ten sam

Sekunda mała

2>

1

sąsiednie stopnie

wielka

2

2

Tercja

mała

3>

3

trzy stopnie

wielka

3

4

Kwarta czysta

4

5

cztery stopnie

zwiększona

4<

6

Kwinta zmniejszona 5>

6

pięć stopni

czysta

5

7

15

Seksta

mała

6>

8

sześć stopni

wielka

6

9

Septyma mała

7

10

siedem stopni

wielka

7<

11

Oktawa czysta

8

12

osiem stopni

Rozmiary interwałów złożonych / ponad oktawę / :

Nazwa

symbol

interwał ponad oktawę

ilość stopni

przykład

nona mała

9>

/ 8 + 2> /

dziewięć st.

wielka

9

/8+2/

decyma mała

10>

/ 8 + 3> /

dziesięć st..

wielka

10

/8+3/

undecyma czysta

11

/8+4/

jedenaście st.

zwiększona

11<

/ 8 + 4< /

16

Przewrotem interwału nazywamy jego dopełnienie do oktawy np. „ wielka 14< / 8 + 7< / „ kwintdecyma czysta 15 /8+8/ piętnaście st. 12> / 8 + 5> / dwanaście st „ czysta 12 /8+5/ „ tercdecyma mała 13> / 8 + 6> / trzynaście st „ wielka 13 /8+6/ „ kwartdecyma mała 14 /8+7/ czternaście st.duodecyma zmniejsz.: W przewrotach: interwały czyste „ „ „ „ małe wielkie zmniejszone zwiększone dają „ „ „ „ interwały czyste „ „ „ „ wielkie małe zwiększone zmniejszone 17 .

Zbuduj od podanego dźwięku następujące interwały według wzoru: Rozwiązanie: Budujemy od podanego dźwięku po kolei interwały: a) 6 – tj. dźwięk d2 13> 10> 6> a) b) 13> 10> 6> c) d) 13> 6> 3> 15 12 10 13 11< 9 13> 10> 6> 18 . dźwięk d1 b) 10 – tj.Ćwiczenia: 1. dźwięk a1 c) 13 – tj.Zbuduj następujące interwały od podanych dźwięków: 12 10< 14< 11< 14 10> 9>> 15 15> 2.

gdy jeden głos pozostaje w miejscu. gdy oba głosy poruszają się w kierunkach przeciwnych ) Interwały zwiększone rozwiązują się zwykle w ruchu przeciwnym „na zewnątrz”. Rozwiązania można dokonywać w ruchu a) bocznym ( wtedy. harm. a zmniejszone – „do środka” np. zw. Każdy dysonans wymaga rozwiązania na konsonans. Konsonans Doskonały Niedoskonały Czyste: małe i wielkie 1 4 5 8 3(>) 6(>) wąski 2(>) Dysonans średni szeroki 4< 5> 7(<) dys. R O Z W I Ą Z Y W A N I E DYSONANSÓW Interwały dzielimy na konsonanse ( zgodnie brzmiące ) i dysonanse ( niezgodnie brzmiące ). a drugi przechodzi na inny dźwięk ) b) przeciwnym ( wtedy.: 19 . zmn.7.

VII – III. V – VI. III – VII IV – I. VI – II.II wielkie: I – III. VII . VI – IV. VI – III oprócz: kwinty zmniejszonej: VII – IV Seksty: małe: III – I. VII – VIII wielkie: I – II. IV – V. INTERWAŁY W GAMIE C . VI – VII. III – VI. V – II. IV – VI. V – I. oprócz: kwarty zmniejszonej: IV – VII.8. II – V. Tercje: małe: II – IV. Kwinty: wszystkie są czyste: I – V. VII – V wielkie: I – VI. II – III. V – VII Kwarty: wszystkie są czyste: I – IV. II – VII. IV – II V .DUR Sekundy: małe: III – IV.III 20 . VI – I. II – VI. III – V.

V – VI. III – II. VI – V.Septymy: wielkie: I – VII. VII – VI. IV . 21 .III małe: II – I.

b) Sekundy: Najmniejszą odległością jest sekunda mała /2>/. f-g. g-a. BUDOWANIE INTERWAŁÓW ĆWICZENIA: a) Pryma to powtórzenie tego samego dźwięku. czyli sekundy wielkiej /2/ 22 . Nazywa się ją też półtonem.9. a-h są odległości całych tonów. d-e. w gamie C-dur tworzą ją dźwięki: e-f i h-c. c-d. 2> 2> Na klawiaturze fortepianu półton tworzą dwa klawisze w bezpośrednim sąsiedztwie: Pomiędzy pozostałymi dźwiękami w gamie C-dur tj.

.Sekunda wielka zawarta jest pomiędzy dwoma klawiszami przedzielonymi trzecim klawiszem: Sekunda wielka składa się z dwóch półtonów: Znaki chromatyczne podnoszą /#/. to dalej pomiędzy nimi będzie interwał sekundy wielkiej / ponieważ klawisze cis i dis dzieli jeden biały klawisz /.. lub obniżają / / dźwięki o pół tonu. 23 . Jeżeli dźwięki c i d podniesie się krzyżykami na cis i dis / c i d /..

Pomiędzy dźwiękami e i f jest sekunda mała: 2> Sekundy małe. to dalej między nimi będzie odległość sekundy wielkiej / ponieważ klawisze ces i des także dzieli jeden klawisz /. Jeżeli oba dźwięki podniesie się o pół tonu.Jeżeli dźwięki c i d obniży się bemolami na ces i des / c i d /. to dalej między nimi będzie sekunda mała: 2> 24 . poprzez dodanie do nich krzyżyków. przy dodawaniu znaków zachowują się podobnie jak wielkie: 1.

podniosą się dźwięki o pół tonu / przeniosą się dźwięki na poziom pojedynczych krzyżyków / i uzyska się również gamę durową.: h-c daje h.c Wobec tego prawdziwy jest poniższy schemat: poziom po- . poprzez dodanie do nich bemoli.: h-c daje #h-#c • bemole – uzyska się również sekundę małą. ale brzmiącą o pół tonu wyżej np.e. ale brzmiącą o pół tonu niżej np.jedynczych # / poziom po- -jedynczych 2> 2> / Gdy do każdego dźwięku gamy C-dur doda się krzyżyk. b/ gdy do obu dźwięków dowolnej sekundy małej doda się: • krzyżyki – uzyska się również sekundę małą. ale brzmiącą o pół tonu wyżej np. Jeżeli oba dźwięki obniży się o pół tonu.: d-e daje #d-#e • bemole – uzyska się również sekundę wielką. tonu niżej np.2.: d-e daje d. ale brzmiącą o pół. ale brzmiącą o pół tonu wyżej – gamę Cis-dur: 25 . to dalej między nimi będzie odległość sekundy małej: 2> 2> W wyżej opisany sposób zachowują się wszystkie sekundy małe i wielkie z gamy C-dur: a/ gdy do obu dźwięków dowolnej sekundy wielkiej doda się: • krzyżyki – uzyska się również sekundę wielką.

2> 2> Gdy do każdego dźwięku gamy C-dur doda się bemol. – dur : Ceses – dur : 26 .-dur: 2> Używając podwójnych znaków chromatycznych / rozszerzy się do następującej postaci: i 2> / schemat sekund w gamie C-dur poziom podwójnych krzyżyków poziom pojedynczych krzyżyków poziom pojedynczych bemoli poziom podwójnych bemoli Daje to gamy: C – dur : Cis – dur : Cisis – dur : Ces. obniżą nam się dźwięki o pół tonu / przeniosą się dźwięki na poziom pojedynczych bemoli / i uzyska się gamę durową brzmiącą o pół tonu niżej – gamę Ces.

Karta pracy ucznia nr 1: Zbuduj sekundy wielkie i małe od podanych dźwięków. Przystępując do pracy wzoruj się na sekundach gamowłaściwych z gamy C – dur. 27 . zaznaczonych na czarno. Sekundy wielkie: Sekundy małe: Karta pracy ucznia nr 2: Zbuduj ciąg sekund wielkich w górę od dźwięku c. Wykonując pracę wzoruj się na sekundach z gamy C – dur.

b) dźwięk centralny a. 28 . Karta pracy ucznia nr 4: Zbuduj dwa ciągi sekund wielkich z podanymi dźwiękami centralnymi: a) dźwięk centralny c.Karta pracy ucznia nr 3. Zbuduj ciąg sekund wielkich w dół od dźwięku c.

2) Wykreśl w tabeli wszystkie dźwięki z obu ciągów: c d e f g a h 3) Zapisz wnioski wysnute na podstawie tabeli. 5) Zapisz wnioski jakie ci się nasunęły. W tym celu wykorzystaj podany przykład: 29 . Karta pracy ucznia nr 5: Zbuduj ciągi sekund małych od podanych dźwięków centralnych. 4) Zbuduj 3 sekundy wielkie od dowolnych dźwięków i odszukaj je w którymś z powyższych ciągów.

Zadanie :

(1–5)

c)Tercje:

Informacja wyjściowa : 3 = 2 + 2 3> = 2> + 2 lub 2 + 2> Oznaczamy wszystkie tercje gamowłaściwe w gamie C-dur

Karta pracy ucznia nr 6: Zbuduj tercje wielkie i małe od podanych dźwięków. Przystępując do pracy wzoruj się na tercjach gamowłaściwych z gamy C – dur, zaznaczonych na czarno. 3 – pierwsza linijka 3> - druga linijka

30

tercje wielkie:

tercje małe:

Karta pracy ucznia nr 7: Zbuduj ciągi tercji wielkich . Każdy ciąg posiada dźwięk centralny oznaczony na czarno. Pracę swą zacznij od budowania ciągu w górę od dźwięku centralnego, potem wróć się i buduj ciąg od tego dźwięku w dół. ( Przykł 1 – 4 )

31

Karta pracy ucznia nr 8: 1. Zbuduj ciągi tercji małych . Każdy ciąg posiada dźwięk centralny oznaczony na czarno. Pracę swą zacznij od budowania ciągu w górę od dźwięku centralnego, potem wróć się i buduj ciąg od tego dźwięku w dół. Przykł: 1 - 3

d) Kwarty: Informacja wyjściowa: wszystkie kwarty w gamie C – dur są czyste, oprócz kwarty f – h, która jest zwiększona /4</. Każda kwarta czysta posiada w swej
rozpiętości jeden półton gamowłaściwy. Kwarta zwiększona nie posiada takiego półtonu

4<

4

4

4

4<

4

4

4

32

pierwsza linijka zwiększona /4</ .czwarta linijka kwarty zwiększone: 33 .Karta pracy ucznia nr 9: Zbuduj kwarty czyste i zwiększone od podanych dźwięków. kwarty czyste: czysta /4/ . Przystępując do pracy wzoruj się na kwartach gamowłaściwych z gamy C – dur. zaznaczonych na czarno.

zaznaczonym na czarno . Pracę swą zacznij od budowania ciągu w górę od dźwięku centralnego. Pracę swą zacznij od budowania ciągu w górę od dźwięku centralnego. potem wróć się i buduj ciąg od tego dźwięku w dół. Karta pracy ucznia nr 11: Zbuduj ciągi kwart zwiększonych z podanymi dźwiękami centralnymi. potem wróć się i buduj ciąg od tego dźwięku w dół Przykł ( 1 – 6 ) 34 .Karta pracy ucznia nr 10: Uzupełnij znaki przy nutach w ciągu z dźwiękiem centralnym .tak. aby powstały ciąg kwart czystych zawierał wszystkie dźwięki skali chromatycznej.

wszystkie kwinty w gamie C – dur są czyste.e) Kwinty: Informacja wyjściowa: . która jest kwintą zmniejszoną /5>/ .f. Przystępując do pracy wzoruj się na kwintach gamowłaściwych z gamy C – dur.ostatnia linijka kwinty czyste: kwinty zmniejszone: 35 .pierwsza linijka zmniejszona /5>/ . zaznaczonych na czarno: czysta /5/ . oprócz kwinty h . kwinta zmniejszona posiada aż dwa takie półtony 5> Karta pracy ucznia nr 12 Zbuduj kwinty czyste i zmniejszone od podanych dźwięków.każda kwinta czysta posiada w swojej rozpiętości jeden półton gamowłaściwy.

1 – 6) 36 .Karta pracy ucznia nr 13: Uzupełnij znaki przy nutach w ciągu z dźwiękiem centralnym . Pracę swą zacznij od budowania ciągu w górę od dźwięku centralnego. aby powstały ciąg kwint czystych zawierał wszystkie dźwięki skali chromatycznej. Pracę swą zacznij od budowania ciągu w górę od dźwięku centralnego.tak. potem wróć się i buduj ciąg od tego dźwięku w dół Karta pracy ucznia nr 14: Zbuduj ciągi kwint zmniejszonych z podanymi dźwiękami centralnymi. potem wróć się i buduj ciąg od tego dźwięku w dół. ( Przykł.zaznaczonym na czarno .

pierwsza linijka mała /6>/ .trzecia linijka seksty wielkie: seksty małe: 37 .f) Seksty: Informacja wyjściowa: * seksta wielka / 6 / zawiera jeden półton gamowłaściwy: 6 ½ * seksta mała / 6> / zawiera dwa gamowłaściwe półtony: 6> 1 /2 Karta pracy ucznia nr 15: 1 /2 Zbuduj seksty według wzorów: wielka /6/ .

Każdy ciąg posiada dźwięk centralny oznaczony na czarno. nr 3 Karta pracy ucznia nr 17: 1. Przykł. nr 1 Przykł. ( Przykłady 1 – 4 ) 38 . Każdy ciąg posiada dźwięk centralny oznaczony na czarno. potem wróć się i buduj ciąg od tego dźwięku w dół. Pracę swą zacznij od budowania ciągu w górę od dźwięku centralnego. Pracę swą zacznij od budowania ciągu w górę od dźwięku centralnego. potem wróć się i buduj ciąg od tego dźwięku w dół. nr 2 Przykł.Karta pracy ucznia nr 16: Zbuduj ciągi sekst wielkich. Zbuduj ciągi sekst małych .

czyli sekunda wielka / 2 / Septymy w gamie C – dur: 39 .g) Septymy: Informacja wyjściowa: . to są również tylko dwie septymy wielkie – pozostałe septymy są małe /.dopełnieniem / przewrotem / septymy wielkiej /7</do oktawy jest półton / 2>/ /Skoro mamy w gamie C – dur tylko dwa półtony gamowłaściwe. 2> dopełnieniem septymy małej / 7 /do oktawy jest cały ton.

potem wróć się i buduj ciąg od tego dźwięku w dół. Każdy ciąg posiada dźwięk centralny oznaczony na czarno. 40 .pierwsza linijka mała / 7 / .Karta pracy ucznia nr 18: Zbuduj septymy według wzorów: wielka / 7< / .druga linijka septymy małe: septymy wielkie: Karta pracy ucznia nr 19: Zbuduj ciągi septym małych . Pracę swą zacznij od budowania ciągu w górę od dźwięku centralnego.

Przykład nr 1: Przykład nr 2: Karta pracy ucznia nr 20: Zbuduj ciągi septym wielkich . ( Przykłady nr 1 – 5 ) 41 . potem wróć się i buduj ciąg od tego dźwięku w dół. Pracę swą zacznij od budowania ciągu w górę od dźwięku centralnego. Każdy ciąg posiada dźwięk centralny oznaczony na czarno.

Zbuduj ciągi tercji małych w górę od dźwięków: a) e b) a c) h 3. Zbuduj ciągi sekund wielkich w dół od dźwięków: a) e b) h 3. Zbuduj ciągi tercji wielkich w górę od dźwięków: a) c f b) c) d 42 . Zbuduj ciągi sekund małych w górę od dźwięków: a) g b) a c) h d) d e) e 4.10. Zbuduj ciągi sekund małych w dół od dźwięków: a) f b) g c) a d) c e) d 2. Zbuduj ciągi tercji małych w dół od podanych dźwięków: a) f b) g c) c 4. PODSUMOWANIE WIADOMOŚCI Budowanie interwałów Karta pracy ucznia nr 21: 1 Zbuduj ciągi sekund wielkich w górę od dźwięków: a) c b) f 2.

Zbuduj ciąg kwart czystych w górę od dźwięku h. Zbuduj ciąg kwart zwiększonych w górę od dźwięków: a) a d b) c) e g d) e) c f) f f. 11. Zbuduj ciąg sekst wielkich w górę od dźwięków: a) f g b) c) c 43 . Zbuduj ciąg sekst małych w dół od dźwięków: a) c b) f c) d d) g 18. Zbuduj ciąg kwint czystych w górę od dźwięku 13. Zbuduj ciąg kwint zmniejszonych w dół od dźwięków: a) f b) c g c) d) e e) a f) d 16.d) g 5. Zbuduj ciąg kwart czystych w dół od dźwięku f. 12. Zbuduj ciąg sekst małych w górę od dźwięków: a) e b) a c) d d) h 17. 14. Zbuduj ciąg kwint zmniejszonych w górę od dźwięków: a) g b) d c) a d) c e) h f) e 15. Zbuduj ciąg kwint czystych w dół od dźwięku h. Zbuduj ciągi tercji wielkich w dół od dźwięków: a) e b) a c) d d) h 6. 10.

Zbuduj ciąg septym wielkich w górę od dźwięków: a) g b) a c) c f d) e) d 23. Zbuduj ciąg septym wielkich w dół od dźwięków: a) a b) h c) d d) g e) e 44 .19. Zbuduj ciąg septym małych w górę od dźwięków: a) e b) h 21. Zbuduj ciąg septym małych w dół od dźwięków: a) c f b) 22. Zbuduj ciąg sekst wielkich w dół od dźwięków: a) e b) a c) h 20.

Uzupełnij znaki przy nutach tak. Dźwięki centralne oznaczone są na czarno. Przy opisywaniu interwałów należy pamiętać poznane już symbole: zmniejszone 1> 2>> 3>> 4> 5> 6>> 7> 8> małe 2> 3> wielkie czyste 1 2 3 4 5 6 7< 8 zwiększone 1< 2< 3< 4< 5< 6< 7<< 8< 6> 7 1. Pracę swą zacznij od uzupełniania znaków przy dźwiękach w górę od dźwięku centralnego. potem wróć się i uzupełniaj dźwięki przy nutach w dół od tego dźwięku: 2>> 2>> 2>> 2>> 2>> 2>> 2>> 2>> 2>> 3.11. Dźwięki centralne oznaczone są na czarno. aby powstały ciągi sekund zwiększonych ( 2< ) z dźwiękami centralnymi. potem wróć się i uzupełniaj dźwięki przy nutach w dół od tego dźwięku: 2< 2< 2< 2< 2< 2< 2< 2< 2< 2. aby powstały ciągi sekund zmniejszonych ( 2>> ) z dźwiękami centralnymi. Pracę swą zacznij od uzupełniania znaków przy dźwiękach w górę od dźwięku centralnego. Pracę swą zacznij od uzupełniania znaków przy dźwiękach w górę od dźwięku centralnego. Dźwięki centralne oznaczone są na czarno. aby powstały ciągi tercji zwiększonych ( 3< ) z dźwiękami centralnymi. potem wróć się i uzupełniaj dźwięki przy nutach w dół od tego dźwięku: 3< 3< 45 3< . INTERWAŁY ZMNIEJSZONE I ZWIĘKSZONE Każdy interwał można zmniejszyć lub zwiększyć. 2>> 2>> 2>> Uzupełnij znaki przy nutach tak. Uzupełnij znaki przy nutach tak.

aby powstały ciągi kwart zmniejszonych ( 4> ) z dźwiękami centralnymi. Pracę swą zacznij od uzupełniania znaków przy dźwiękach w górę od dźwięku centralnego. aby powstały ciągi tercji zmniejszonych ( 3>> ) z dźwiękami centralnymi. potem wróć się i uzupełniaj dźwięki przy nutach w dół od tego dźwięku: 3>> 3>> 3>> 3>> 3>> 3>> 3>> 3>> 5. aby powstały ciągi kwint zwiększonych ( 5< ) z dźwiękami centralnymi. Uzupełnij znaki przy nutach tak. Pracę swą zacznij od uzupełniania znaków przy dźwiękach w górę od dźwięku centralnego. Pracę swą zacznij od uzupełniania znaków przy dźwiękach w górę od dźwięku centralnego. 3>> 3>> Uzupełnij znaki przy nutach tak. potem wróć się i uzupełniaj dźwięki przy nutach w dół od tego dźwięku: 5> 5> 46 5> 5> . Dźwięki centralne oznaczone są na czarno. potem wróć się i uzupełniaj dźwięki przy nutach w dół od tego dźwięku: 4> 4> 4> 4> 4> 4> 4> 4> 6. Uzupełnij znaki przy nutach tak. Dźwięki centralne oznaczone są na czarno. Dźwięki centralne oznaczone są na czarno.3< 3< 3< 3< 3< 3< 3< 3< 4.

5> 5> 5> 5> 7. Dźwięki centralne oznaczone są na czarno. Dźwięki centralne oznaczone są na czarno. Uzupełnij znaki przy nutach tak. Uzupełnij znaki przy nutach tak. aby powstały ciągi sekst zmniejszonych (6>>) z dźwiękami centralnymi. Pracę swą zacznij od uzupełniania znaków przy dźwiękach w górę od dźwięku centralnego. potem wróć się i uzupełniaj dźwięki przy nutach w dół od tego dźwięku: 6>> 6>> 6>> 6>> 6>> 6>> 6>> 6>> 6>> 6>> 6>> 8. aby powstały ciągi septym zmniejszonych (7>) z dźwiękami centralnymi. aby powstały ciągi sekst zwiększonych (6<) z dźwiękami centralnymi. potem wróć się i uzupełniaj dźwięki przy nutach w dół od tego dźwięku: 47 . potem wróć się i uzupełniaj dźwięki przy nutach w dół od tego dźwięku: 6< 6< 6< 6< 6< 6< 6< 6< 6< 6< 9. Pracę swą zacznij od uzupełniania znaków przy dźwiękach w górę od dźwięku centralnego. Uzupełnij znaki przy nutach tak. Pracę swą zacznij od uzupełniania znaków przy dźwiękach w górę od dźwięku centralnego. Dźwięki centralne oznaczone są na czarno.

potem wróć się i uzupełniaj dźwięki przy nutach w dół od tego dźwięku: 7<< 7<< 7<< 7<< 7<< 7<< 7<< 7<< 7<< 7<< 7<< 7<< Podsumowanie wiadomości 1. aby powstały ciągi septym zwiększonych (7<<) z dźwiękami centralnymi.10. Zbuduj ciąg sekund zmniejszonych od dźwięków: a) w górę: • d • e • f g • • a • h • c • d • e • g • a h • b) w dół: f • • g • a • h • c • d • e • f • g • a c • • d 48 . Pracę swą zacznij od uzupełniania znaków przy dźwiękach w górę od dźwięku centralnego. Uzupełnij znaki przy nutach tak. Dźwięki centralne oznaczone są na czarno.

Zbuduj ciąg sekund zwiększonych od dźwięków: a) w górę: • f h • • c • c e • • f • d a • • g 3. Zbuduj ciąg tercji zmniejszonych od dźwięków: a) w górę: a • • h • c • h • e • f • g • a • d • e 4. Zbuduj ciąg kwart zmniejszonych od dźwięków: a) w górę: • d • e • h g • • a • h • f 49 • c b) w dół: • h • e e • • f a • • h g • • d • c b) w dół: • e f • • g • a • h • c • f • g • c • d b) w dół: • e • f • g • a • h c • • d • e • d • a • h b) w dół: • f • c • d h • • f • g • a • e .2. Zbuduj ciąg tercji zwiększonych od dźwięków: a) w górę: • a • h • c • d • e • f • g • f • g • d • c 5.

Zbuduj ciąg sekst zwiększonych od dźwięków: a) w górę: • e • f • g • a • h • c • f • c • g • d b) w dół: • d • e • h • g • a • h • f • c b) w dół: • a h • • c • d • e • f • g • d • c • g • f b) w dół: • a • h • c • h e • • f • g • d • • a e 50 .6. Zbuduj ciąg kwint zwiększonych od dźwięków: a) w górę: • f • c d • • h f • • g a • • e 7. Zbuduj ciąg sekst zmniejszonych od dźwięków: a) w górę: • e • f • g a • • h • c • d • a • h • d • e 8.

Zbuduj ciąg septym zwiększonych: od dźwięków: a) w górę: b) w dół: • d h • e • • c • f • d • g • e • a f • • h • g c • • a • h • d • d • f • e • g • g • a • a • c 51 .9. Zbuduj ciąg septym zmniejszonych od dźwięków: a) w górę: • e e • • f a • • h h • • c • d g • b) w dół: h • c • • c • e f • • f g • a • • d 10.

MOLL W GAMACH Interwały charakterystyczne to wszystkie interwały zmniejszone i zwiększone jakie występują w gamach na różnych stopniach.VI VI -VII c – moll harmoniczna IV .VI Ćwiczenia: 1) Zapisz gamy C i c w odmianach.VII VI –VII C – dur harmoniczna III – VI IV – VII II – VI c – moll naturalna II .DUR I C .VII III . 3) Zapisz gamy D i d w odmianach. I N T E R W A Ł Y C H A R A K T E R Y S T Y C Z N E C . wypisz i rozwiąż wszystkie interwały charakterystyczne. 4) Zapisz gamy A i a w odmianach. Rodzaj gamy 2< 4> 4< 5> 5< C – dur naturalna IV . wypisz i rozwiąż wszystkie interwały charakterystyczne 5) Zapisz gamy F i f w odmianach. wypisz i rozwiąż wszystkie interwały charakterystyczne.VII c – moll dorycka II . 2) Zapisz gamy G i g w odmianach.VI III .VII II . wypisz i rozwiąż wszystkie interwały charakterystyczne 6) Zapisz gamy B i b w odmianach.VII IV .VI III . wypisz i rozwiąż wszystkie interwały charakterystyczne 7) Zapisz gamy Es i es w odmianach. wypisz i rozwiąż wszystkie interwały charakterystyczne z tych gam. wypisz i rozwiąż wszystkie interwały charakterystyczne 52 .12.

które określamy mianem pokrewieństwa.Wyszukiwanie tonacji dla danego interwału charakterystycznego: stopnie IV – VII w tonacjach: A – dur naturalnej harmonicznej a – moll harmonicznej doryckiej III – VI w tonacji : h – moll doryckiej stopnie: IV – VII w tonacjach: Fis – dur harmonicznej fis – moll harmonicznej 13 T O N A L N O Ś Ć Naczelne znaczenie w skali durowej i molowej ma I st. Stanowi on centrum. Tę zależność poszczególnych dźwięków i akordów nazywamy tonalnością / gr. System ten dominuje już od trzech wieków w muzyce europejskiej. tonos – napięcie. – dźwięk toniczny. od którego zależne są i do którego dążą wszystkie dźwięki i akordy. Stopień pokrewieństwa mierzymy ilością wspólnych dźwięków. Pomiędzy poszczególnymi gamami. systemu tonalnego dur –moll są skale majorowe i minorowe. które są transpozycjami skal istnieją pewne wzajemne stosunki. Rozpoznawanie tonacji: 1/ ilość znaków przy kluczu 2/ słuchowe określenie trybu 53 . dźwięk /. Podstawą tzw.

Bemol ( ) – obniża dźwięk o pół tonu. Chromatyka oprócz dźwięków gamowłaściwych stosuje też ich podwyższenia lub obniżenia za pomocą znaków chromatycznych. 54 . D I A T O N I K A. w której utrzymana jest przeważająca część utworu. czyli składowymi danej gamy. 14. ) – podwyższa dźwięk o pół tonu.is. do nazwy dźwięku dodajemy końcówkę . do nazwy dźwięku dodajemy Krzyżyk podwójny ( ) .isis. do nazwy dźwięku dodajemy końcówkę . E N H A R M O N I A Diatonika to zasada posługiwania się wyłącznie dźwiękami gamowłaściwymi.es.3/ patrzymy na akord kończący utwór lub ostatni dźwięk 4/ zwrócenie uwagi na podkład harmoniczny Tonacja główna to tonacja.podnosi dźwięk o dwa półtony. C H R O M A T Y K A . Melodię opartą tylko na dźwiękach gamowłaściwych określamy jako diatoniczną. czyli o cały ton. Należą do nich krzyżyk ( końcówkę .

obowiązują do kreski taktowej. oprócz dźwięku gis. Kasownik ( ) – oznacza zniesienie działania krzyżyka lub bemola.b ). 55 . czyli o cały ton. jak i podwójnego.Bemol podwójny ( ) – obniża dźwięk o dwa półtony. Znaki przykluczowe to stałe znaki ( lub ) umieszczone przy kluczu. Enharmonia to zmiana pisowni dźwięków bez zmiany ich brzmienia. lub do zmiany znaków po podwójnej kresce taktowej (c): Znaki przygodne są umieszczane bezpośrednio przed nutami. Każdy dźwięk można zapisać na trzy różne sposoby.eses. który jest równoważny tylko dźwiękowi as. Jest ona możliwa tylko w systemie równomiernie temperowanym. tak pojedynczego. a więc posiada tylko dwie nazwy. do nazwy dźwięku dodajemy końcówkę . w którym półtony są równe. obowiązują do końca pięciolinii ( a.

lub pole – linia ). a as 56 . lub podwyższenie tego samego stopnia ( linia – linia. ale posiadające tę samą wysokość nazywamy dźwiękami enharmonicznymi.Dźwięki o różnej nazwie i pisowni. eis f geses heses a gisis des cis hisis Półton diatoniczny tworzą dźwięki leżące na sąsiednich stopniach ( linia – pole. fis g Półton chromatyczny tworzy się przez obniżenie. pole – pole ). lub enharmonicznie równoważnymi.

15. doryckiej ( podniesione stopnie VI i VII ) oraz melodycznej ( w górę gama melodyczna jest taka sama jak gama dorycka. w dół zaś jest taka jak eolska ). naturalna: 2> 2> 2< harmoniczna: 2> 2> 2> 57 . harmonicznej ( podniesiony VII stopień ). naturalna: 2> 2> 2< harmoniczna: 2> 2> 2> miękka: 2> 2> Gama mollowa może występować w odmianie naturalnej ( inaczej eolskiej ). Każda z nich ma swoje odmiany. Gama durowa może występować w odmianie naturalnej ( najczęściej ). lub harmonicznej ( obniżony VI stopień ) oraz miękkiej ( obniżony VI i VII stopień ). G A M A C – D U R I c–MOLL W ODMIANACH Podstawą europejskiej muzyki jest system tonalny opierający się na skalach durowej i molowej.

pisana od VI stopnia. a w dół się je obniża ). w dół wszystkie stopnie się obniża.regularnej ( w górę wszystkie stopnie się podnosi. z wyjątkiem IV – ten się podnosi ).nieregularnej ( w górę wszystkie stopnie się podnosi. czyli jak Es – dur chromatyczna nieregularna. z wyjątkiem VII – ten się obniża. . powstają wtedy gamy chromatyczne. 58 . Gama durowa chromatyczna występuje w dwóch odmianach: .dorycka: 2> 2> melodyczna: 2> 2> 2> 2> Gamy C – dur i c – moll można chromatyzować. Gama mollowa chromatyczna idąc do góry jest identyczna jak równoległa do niej gama durowa chromatyzowana nieregularnie.

czyli jak C – dur chromatyczna nieregularna. ( dźwięki gamy c – moll oznaczone są O . zaś dźwięki gamy C –dur + ) 59 .Idąc w dół jest identyczna jak jednoimienna gama durowa chromatyzowana nieregularnie.

dźwięk po dźwięku jak melodia – jest to zapis melodyczny: Mogą też brzmieć w trójdźwięku wszystkie dźwięki naraz – jest to zapis harmoniczny: 60 . B U D O W A I. środkowy tercją. Wiadomości wstępne: TRÓJDŹWIĘKÓW Każdy trójdźwięk składa się z trzech dźwięków ułożonych tercjami np: lub Każdy dźwięk trójdźwięku to jego składnik.16. a najniższy prymą: Trójdźwięk może brzmieć melodycznie tzn. nadal jednak najwyższy składnik trójdźwięku będzie się nazywał kwintą. Poszczególne składniki trójdźwięku mają swoje nazwy: Trójdźwięki można budować tercjami od dowolnych dźwięków w górę lub w dół.

e1. 2.d2. Podpisz składniki trójdźwięków. 4.f1. Podpisz składniki trójdźwięków. Zbuduj trójdźwięki w górę. d f. h. w zapisie melodycznym.Karta pracy ucznia nr 1: 1.f2. Podpisz składniki trójdźwięków.h1. od następujących dźwięków: c2.e1. w zapisie harmonicznym. c2.g1.a1. od następujących dźwięków: F. 3. Podpisz składniki trójdźwięków.d1.h2. w zapisie harmonicznym. 61 . od następujących dźwięków: C.e2.d1.g1. w zapisie melodycznym.h1. Zbuduj trójdźwięki w dół. f. G.f1.a1. c. Zbuduj trójdźwięki w górę. Zbuduj trójdźwięki w dół.g2. od następujących dźwięków: c1.

dur zw moll zmn 3 + 3> 3 +3 3> + 3 3> + 3> 3 3> 3 3> 3 3 3> 3> + dur < zw 0 moll > zmn Karta pracy ucznia nr 2: 1) Zbuduj trójdźwięki harmoniczne w górę: a) + od dźwięku g1. b) < od dźwięku g1.II. Rodzaje trójdźwięków i ich budowa: W zależności od rozmiarów i kolejności tercji użytych do budowy trójdźwięków rozróżniamy dwa podstawowe typy trójdźwięków: dur (+) i moll (0) oraz pochodne od nich: zwiększony (<) oraz zmniejszony (>). c) 0 od dźwięku g1. d) > od dźwięku g1. 2) Podpisz rodzaje trójdźwięków: a) b) c) d) e) f) g) h) i) 62 .

dopisując odpowiednie znaki przy nutach tak.3) Popraw błędy w trójdźwiękach. 63 . od których należy budować trójdźwięki. aby powstały podane poniżej rodzaje trójdźwięków. Na czarno zaznaczono nuty.

pz > 1 Ip > 3 IIp > 5 64 . Zbuduj trójdźwięki durowe od podanych dźwięków: + 1 + 3 + 5 + 1 + 3 + 5 + 1 + 3 Trójdźwięk molowy: Wzór: trójdźwięk c – moll pz 0 1 Ip 0 3 IIp 0 5 2.III. Zbuduj trójdźwięki molowe od podanych dźwięków: 0 1 0 3 0 5 0 1 0 3 0 5 0 1 0 3 Trójdźwięk zmniejszony: Wzór: trójdźwięk h – zmn.dur TRÓJDŹIĘKÓW pz + 1 Ip + 3 IIp + 5 1. PRZEWROTY Trójdźwięk durowy: Wzór: trójdźwięk C .

3. Zbuduj trójdźwięki zmniejszone od podanych dźwięków: > 1 > 3 > 5 > 1 > 3 > 5 > 1 > 3 65 .

: A akord moll – mała litera np. zbudowanie na jej stopniach trójdźwięków gamowych.: a-moll. Każdy akord posiada swoją nazwę. akord jest w trybie durowym. akordy zwiększone: literą dużą i określeniem zw.. która pochodzi od nazwy prymy akordu i jego trybu: np.: h> akord zw np.: H-zw.: prymą jest dźwięk c1. Zapis gamy C-dur. dlatego nazywa się C-dur Nazwy akordów durowych zapisujemy dużą literą np.: a akord zmn. akordy zmniejszone: małą literą i skrótem zmn np..IV. Wprowadzenie nazw akordów.akord dur – tylko duża litera np. mollowe akordy oznaczamy małą literą. np. np. W użyciu są też skróty: . omówienie trybów akordów: 2. – np. h-zmn. Trójdźwięki w tonacji C-dur 1.: H< Nazwy akordów w tonacji C-dur: C-dur d-moll e-moll F-dur G-dur a-moll h-zmn C-dur 66 . A-dur.

Zbuduj następujące trójdźwięki wzorując się na trójdźwiękach z gamy C – dur: 67 .V. Porównanie trójdźwięków z trójdźwiękami z gamy C-dur (Przekształcanie trójdźwięków) Ćwiczenia: 1. a.

Obok przekształć je. dopisując znaki przy nutach – prymy zmieniać nie wolno: ? < ? + ? < ? < 0 > ? + < > 3. Podpisz tryb trójdźwięków: a) b) c) d) e) f) g) h) i) 68 . na podane poniżej.Zamaluj w trójdźwiękach pochodnych dźwięki wspólne z trójdźwiękiem podstawowym 2. Podpisz tryb trójdźwięków zapisanych czarnymi nutami. b.1.

w środku zaś jest sekunda zwiększona: ½ ½ Każda gama durowa lub molowa składa się z dwóch tetrachordów: t. TETRACHORDY W GAMACH Tetrachord zawiera cztery dźwięki (jest to połowa gamy). górny: ½ I II III IV V VI VII ½ VIII stopnie gamy 69 . pozostałe odległości to całe tony: ½ Tetrachord molowy posiada półton na drugim miejscu. dolny: t. O rodzaju tetrachordu decyduje porządek interwałów w nim zawartych: Tetrachord durowy posiada półton na ostatnim miejscu.17. pozostałe odległości to całe tony: ½ Tetrachord eolski posiada półton na pierwszym miejscu. pozostałe odległości to całe tony: ½ Tetrachord harmoniczny posiada półtony na pierwszym i ostatnim miejscu.

Tetrachordy górne różnią się w zależności od odmiany gamy durowej. niezależnie od odmiany. w roli tetrachordu dolnego zawsze występuje tetrachord durowy. w roli tetrachordu dolnego zawsze występuje tetrachord molowy. Tetrachordy górne różnią się w zależności od odmiany gamy molowej. niezależnie od odmiany. gama odmiana durowa naturalna zapis dźwiękowy tetrachord górny durowy harmoniczna harmoniczny 2< miękka eolski molowa eolska eolski harmoniczna harmoniczny 2< dorycka durowy melodyczna durowy eolski 70 .W gamach durowych. Podobnie w gamach molowych.

eolski. Wymień wszystkie gamy. molowy. harmoniczny od dźwięków: a) C b) es c) h1 d) gis2 4. Ustal w jakich gamach występuje każdy z nich: 2. Określ rodzaj poniższych tetrachordów.Ćwiczenia: 1. aby powstały oznaczone tetrachordy: 3. w jakich występują tetrachordy z ćwiczenia 3. 71 . Uzupełnij znaki przygodne tak. Zbuduj tetrachordy: durowy.

Trójdźwięki w gamach C – dur i c – moll na poszczególnych stopniach gamy: C – dur naturalna T S D C – dur harmoniczna c – moll naturalna c – moll harmoniczna c – moll dorycka Czterodźwięki septymowe w poszczególnych rodzajach gam: C – dur naturalna +7< C – dur harmoniczna +7< c – moll naturalna o7 c – moll harmoniczna o7< >7 <7< o7 +7 +7< >7> o7< >7 >7< o7 o7 +7 +7 o7 >7 o7 o7 +7 <7< >7> +7< o7 o7 +7< +7 o7 >7 +7< 72 . A K O R D Y W GAMACH C–DUR I c.18.MOLL Akordem nazywamy współbrzmienie złożone z trzech lub więcej dźwięków o różnej wysokości i nazwie.

Podpisz tryby trójdźwięków zbudowanych na poszczególnych jej stopniach 73 . 2.c – moll dorycka o7< o7 <7< +7 +7 >7 >7 o7< W poszczególnych rodzajach gam na wszystkich stopniach można też budować pięciodźwięki nonowe: C – dur naturalna C – dur harmoniczna c – moll naturalna c – moll harmoniczna c – moll dorycka Ćwiczenia: 1. Zapisz gamę C – dur. Zapisz gamę G – dur. Podpisz tryby trójdźwięków zbudowanych na poszczególnych jej stopniach.

3. Podpisz tryby trójdźwięków zbudowanych na poszczególnych stopniach tych gam. B – dur. Es – dur. As – dur. 74 . 4. E .dur Podpisz tryby trójdźwięków zbudowanych na stopniach tych gam. Zapisz gamy: F – dur. Zapisz gamy: D – dur. A – dur.

Akordy w tonacji C-dur: + 0 0 + + 0 > + C-dur naturalna: główne poboczne T S D II III VI + + + 0 F G d C 0 e 0 a VII > h> I C-dur II d-moll III e-moll IV F-dur V G-dur VI a-moll VII h-zmn VIII C-dur C d e F G a h> C W gamie C – dur harmonicznej obniżony zostaje dźwięk na VI stopniu. D-na V stopniu) oraz typy zależności między akordami. Trójdźwięki główne to trójdźwięki triady harmonicznej: T. co w C-dur naturalnej. FUNKCJE TRÓJDŹWIĘKÓW GŁÓWNYCH I POBOCZNYCH W DUR NATURALNYM I HARMONICZNYM ORAZ MOLL HARMONICZNYM Funkcje trójdźwięków określają ich miejsce w danej tonacji ( np. III.S. S -na IV stopniu.D Trójdźwięki poboczne to akordy zbudowane na pozostałych stopniach gamy: II.19. T to akord na1-szym stopniu. VI i VII st. c-moll harmoniczna: główne poboczne 0 W tonacji c – moll harmonicznej akordy są następujące: T 0S D II III VI VII 0 + > < + > f G d> Es< As h> 0 c I c-moll c II d-zmn d> III Es-zw Es< IV f-moll f V G-dur G VI As-dur As VII h-zmn h> VIII c-moll c . w związku z tym zmianie ulegną akordy w skład których wchodzi ten dźwięk: T o S D C-dur harmoniczna: główne poboczne T 0S D II III VI + 0 + > 0 f G d> e C VII < > As< h> d-zmn f – moll As – zw Pozostałe akordy pozostają te same.

wym. Podpisz te akordy nazwami. Zapisz wnioski. Podpisz te akordy nazwami. tonacjach. 2) Zbuduj akordy na stopniach gamy we wszystkich tonacjach durowych i molowych w dół koła kwintowego. G-dur harm. oraz g-moll harmonicznej. tonacjach. Porównaj z trójdźwiękami z gam C i c. 76 . Zrób zestawienie w formie tabeli akordów głównych i pobocznych w w. Zbuduj trójdźwięki na kolejnych stopniach gam: G-dur.1.wym. T 0 VII > fis> 0 h 0 e S D G-dur harmoniczna: główne poboczne T 0S D II III VI + 0 + > 0 G c D a> h VII < > Es< Fis> g – moll harmoniczna g-moll harmoniczna: główne poboczne 0 T 0S D II III VI VII 0 + > < + > c D a> B< Es Fis> 0 g Ćwiczenia: 1) Zbuduj akordy na stopniach gamy we wszystkich tonacjach durowych i molowych w górę koła kwintowego. Podpisz tryby tych trójdźwięków. Zrób zestawienie w formie tabeli akordów głównych i pobocznych w w. G-dur G-dur naturalna: główne poboczne T S D II III VI + + + 0 G C D a G-dur harm.

III stopnia w tonacji c-moll Ćwiczenia: 1. trójdźwięk c-moll może być akordem: główne poboczne .oT w tonacji c-moll 0 T 0S D II III VI VII . tonacja T S D a-moll a d E C-dur C F G e-moll e a H G-dur G C D h-moll h e Fis D-dur D G A fis-moll fis h Cis A-dur A D E itd.oS w tonacji g moll .S w tonacji G-dur T S D II III VI VII . trójdźwięk C-dur może być akordem: gama C-dur . W I E L O Z N A C Z N O Ś Ć F U N K C Y J N A TRÓJDŹWIĘKÓW Ten sam trójdźwięk durowy może mieć różne funkcje w różnych tonacjach: np. itd.VI stopnia w tonacji Es dur Ten sam trójdźwięk zmniejszony może przybrać różne funkcje: np.II stopnia w tonacji a-moll Ten sam trójdźwięk zwiększony posiada najczęściej funkcję np. według wzoru: Naucz się bardzo dobrze tych tonacja oT oS D akordów.VI stopnia w tonacji e-moll + + + 0 0 0 > F G d e a h> C Ten sam trójdźwięk molowy może mieć różne funkcje w różnych tonacjach: gama c-moll-harm np. 3.II stopnia w tonacji B-dur + > 0 0 + > < . Ustal wszystkie możliwe funkcje dla następujących trójdźwięków: a) d f) A d) e> b) E g) D< e) g c) F< h) fis> 77 . Zrób tabelę akordów triady harmonicznej we wszystkich tonacjach durowych i molowych koła kwintowego.20.D w tonacji F-dur i f-moll . Naucz się doskonale schematów funkcyjnych trójdźwięków w tonacjach C-dur naturalnym i c-moll harmonicznym. 2. trójdźwięk h> może być akordem: .III stopnia w tonacji As dur f G d> Es< As h> c . trójdźwięk Es< może być akordem: .VII stopnia w tonacji C-dur i c-moll .T w tonacji C-dur główne poboczne .

D O M I N A N T A S E P T Y M O W A Oto triada harmoniczna gamy C – dur: Gdy do dźwięków dominanty dodamy jeszcze jeden składnik oddalony o tercję gamowłaściwą wyżej od kwinty akordu.21. powstanie czterodźwięk o nazwie dominanta septymowa: 3w 3m 3m 7m Każdy składnik tego akordu ma swoją nazwę w zależności od interwału jaki tworzy z prymą akordu: 1 – to pryma 3 – to tercja 5 – to kwinta 7 – to septyma Każdy składnik tego akordu wymaga odpowiedniego rozwiązania na dźwięki akordu tonicznego: 3 1 D D 7 7 3 1 1 T 5 5 -T 1 .

Każda D7 posiada 4 postacie: postać zasadnicza I przewrót II przewrót III przewrót D7 1 bas cyfrowany: D7 3 6 D7 5 4 D 7 D7 D5 D3 D2 Budując akordy D7 w przewrotach należy pamiętać o rozkładzie interwałów: Postać zasadnicza I przewrót II przewrót III przewrót Cwiczenia: !. 2. Zbuduj D7 w postaciach zasadniczych w górę od podanych dźwięków. Zbuduj w górę od podanych dźwięków dominanty septymowe w postaciach zasadniczych. 79 . zaznacz składniki. Zbuduj w górę od podanych dźwięków D7we wszystkich postaciach. 3. Zaznacz składniki. Rozwiąż je zgodnie z zasadami na dźwięki toniki.

80 . oznacz składniki.4. Zbuduj w dół od podanych dźwięków D7we wszystkich postaciach.

22. 7 D 1 3 5 1 3 (0) T 5 1 Każdy składnik dominanty ma określony kierunek rozwiązania: a) tercja D7 zawsze posuwa się do góry na prymę T b) septyma D7 zawsze opada na tercję T c) pryma pozostaje jako dźwięk wspólny akordów stając się kwintą T. Zbuduj w podanej tonacji akordy D7 w oznaczonych postaciach: 81 . Oznacz składnikami zapisane D7 ( zamaluj prymę ). ROZWIĄZANIA D7 Dominanta septymowa jako dysonansowa forma akordu dominantowego zawsze rozwiązuje się na akord toniczny. 2. Podaj nazwę tonacji w której ten akord jest dominantą ( akordem zbudowanym na V stopniu ). lub jeżeli jest w basie skacze na prymę T d) kwinta D7 opada na prymę T Ćwiczenia: 1. Podpisz nazwę D7.

3. oznacz składniki i rozwiąż na podaną T. Zbuduj w podanej tonacji akord D7 w oznaczonej postaci i rozwiąż na T: 4. Podpisz nazwą podaną D7. 82 . podpisz nazwę T (czyli oznacz tonację).

5 miary Szesnastka trwa przez 0.23.25 miary .każda większa wartość dzieli się na trzy mniejsze 6 miar po 2 miary po 1 mierze 3 miary po 1 mierze po pól miary 83 .( w jego wyniku powstają grupy rytmiczne regularne ) : .podział dwudzielny: . Podział rytmiczny regularny . R Y T M MUZYCZNY Rytm muzyczny to zjawiska związane z przebiegiem czasowym utworu ( inaczej – następstwo dźwięków w czasie ).każda większa wartość dzieli się na dwie mniejsze Cała nuta trwa przez 4 miary Półnuta trwa przez 2 miary itd Ćwierćnuta trwa przez 1 miarę Ósemka trwa przez 0.podział trójdzielny: .

: 2. Np. druga zaś przedłuża jeszcze o połowę z pierwszej kropki: = = 3 szesnastki = + = + 3 miary = + 3 ósemki = + = Łuk łączący dwie nuty o tej samej wysokości przedłuża czas trwania jednej nuty o wartość drugiej.: = 3 miary = = 3 ósemki = 84 . wtedy pierwsza kropka przedłuża czas trwania nuty o jej połowę. np.Podział rytmiczny nieregularny . np.( w jego wyniku powstają nieregularne grupy rytmiczne ): = 1 miara = 0.5 miary = 2 miary Kropka przy nucie przedłuża czas jej trwania o połowę.: 6 miar Kiedy przy nucie stoi więcej kropek.

oznacz klamrami miary a) b) c) d) 2. lub przy każdym przykładzie. Zrealizuj przebiegi rytmiczne: a) b) c) d) 85 .Ćwiczenia: 1. Napisz oznaczenie metrum taktowe: .

.24.. zamiast na dwie........... otrzymamy wtedy nieregularne grupy rytmiczne: a) Jeżeli nutę podzielimy na trzy równe części........osiem . dalej na cztery .. Wówczas powstanie triola....itd... = = 3 = = 3 = = 3 3 = = 3 = = 86 .......... Grupy niemiarowe w podziale dwójkowym: W podziale regularnym dwójkowym każda dłuższa wartość dzieli się na dwie równe mniejsze..szesnaście..trzydzieści dwie.. Np.: 1 2 4 itd 8 16 Jeżeli zatem będziemy chcieli podzielić jakąś wartość na inną ilość równych części.. N I E R E G U L A R N Y PODZIAŁ WARTOŚCI RYTMICZNYCH A..

zamiast na osiem. sześć lub siedem równych części. decymola. Wówczas powstaną: nowemola.do trzydziestu jeden równych części. kwartdecymola lub kwintdecymola....b) Jeżeli nutę podzielimy na pięć.. zamiast na cztery. zamiast na szesnaście. = = 5 5 = 6 6 = 7 7 = = = 5 = 6 = 7 = 5 = 6 = 7 = = 5 = 6 = 7 = = = = c) Jeżeli nutę podzielimy na dziewięć. 9 10 = = 9 = 10 = = 9 = 10 = = = d) Jeżeli nutę podzielimy na siedemnaście .do piętnastu równych części. undecymola. Powstanie wówczas kwintola.. sekstola lub septola. duodecymola. tercdecymola.. 21 = = 87 ..

: 1. otrzymamy wtedy nieregularne grupy rytmiczne:: a) Jeżeli nutę zamiast na trzy........ 1. 12...... 6... kwartola lub kwintola.dwanaście. 3....... Jeżeli zatem będziemy chcieli podzielić jakąś wartość na inną ilość równych części. itd.czterdzieści osiem. podzielimy na dwie.. Grupy niemiarowe w podziale trójkowym: W regularnym podziale trójkowym każda dłuższa wartość dzieli się na trzy równe części. 3....... 6. Np. itd... = = 2 = 4 = 5 = = 2 = 4 4 = 5 5 = = 2 = = 88 ....itd.dwadzieścia cztery. cztery lub pięć równych części – powstanie wtedy duola... dalej na sześć.B........

.. = 11 11 = = 7 = .: 6 6 3 3 e) W grupie niemiarowej spotyka się też nuty z kropką.............. 15 20 = = 15 = = = = . np.. undecymola.... itd d) Do grupy niemiarowej mogą wchodzić pauzy..= c) Grupę niemiarową mamy też wówczas.. 89 ..................... = = 7 7 = .......2 4 5 = = = = b) Jeżeli nutę zamiast na sześć. podzielimy na trzynaście ..... gdy nutę zamiast na dwanaście......... = 11 = = = .. podzielimy na siedem.............do jedenaście równych części powstanie wtedy: septola .. do dwadzieścia trzy części.......

Dwójkowe i trójkowe Dwójkowe – górna cyfra oznaczenia taktowego to 2 lub 4.: 2.: 90 .: . np.: = + + Nieregularne – górna cyfra nie dzieli się bez reszty ani przez 2. TAKT I JEGO RODZAJE Metrum muzyczne pozwala grupować wartości w takty za pomocą regularnie powtarzających się akcentów metrycznych. . np. . .: trzy zawiera ćwierćnuty Takty dzielimy na: 1. Ilość ta jest określona przez oznaczenie taktowe. Takt ograniczony kreskami taktowymi zawiera odpowiednią ilość wartości rytmicznych nut i pauz. . np. Regularne – górna cyfra oznaczenia taktowego bez reszty dzieli się przez 2 lub 3. . M E T R U M M U Z Y C Z N E. np.: . . 3. np.: . Złożone – górna cyfra oznaczenia taktowego to wielokrotność 2 lub 3. . np. ani przez 3. . . lub jego wielokrotność. . Takty złożone regularnie i nieregularnie. . np.: . Trójkowe – górna cyfra oznaczenia taktowego to 3. np. = + Składają się z takich samych taktów prostych. np. .: . .= + + Składają się z niejednakowych taktów prostych. .2 5. Proste i złożone Proste – górna cyfra oznaczenia taktowego to 2 lub3.

Takty proste posiadają jeden akcent metryczny: słaba część mocna część taktu taktu mocna część taktu słabe części taktu Takty złożone składają się z dwu lub więcej taktów prostych. dlatego posiadają dwie lub więcej części mocne: mocna słabe mocna słabe mocna słabe 91 .

np. druga zaś słaba.obojętne w mocnej. aby łatwo można było je odczytać. to mówimy wówczas o tzw. Głównoczęściowy – takty zawierają wartości równe jednostce miarowej. np.: Grupowanie wartości rytmicznych w takcie ma na celu ustalenie sumy ( ilości ) tych wartości oraz ich uporządkowanie tak. G R U P O W A N I E WARTOŚCI W TAKTACH PROSTYCH Rozróżniamy kilka rodzajów rytmów: 1. dgy takty zawierają wartości większe od jednostki miarowej ( metrycznej ). np. Rozdrobniony – jest wtedy.: 3. czy słabej – znajdują się co najmniej dwie nuty. Rozszerzony – jest wtedy.26. grupie rytmicznej. np. Grupowanie wartości rytmicznych w rytmie rozdrobnionym: Jeżeli w części taktu . gdy takty zawierają wartości mniejsze od jednostki miarowej ( metrycznej ).: części taktu części grup i podgrup poziom ósemek poziom szesnastek poziom trzydziestodwójek 92 . pierwsza nuta tej grupy jest metrycznie mocna.: 2.

. : 93 . Rozszerzenie wartości rytmicznych przeprowadza się według następujących zasad. W pisowni oznacza to.Rozdrobnienie wartości rytmicznych w taktach może następować w ramach poszczególnych części taktu. np.: Grupowanie wartości w rytmie rozszerzonym: W rytmie rozszerzonym wartości rytmiczne są większe od wartości jednostki miarowej. 1) Wartość rytmiczna mocnej części taktu może się rozszerzyć o całą wartość następnej słabej części taktu w taktach dwójkowych np.: . że wartości ( powstałe przez rozdrobnienie wartości rytmicznych ) należące do tej samej części taktu powinny być wyraźnie graficznie związane.

w przeciwnym bowiem razie powstanie synkopa.: .lub następnych słabych części taktu w taktach trójkowych np. np.: 3) Wartość rytmiczna mocnej części taktu może się powiększyć o mniej niż połowę następnej wartości w takcie tylko za pomocą łuku.: 4) Wartość rytmiczna słabej części taktu może się powiększyć o dowolną część następnej wartości ( nawet o całą wartość) tylko za pomocą łuku. 94 . . : 2) Wartość rytmiczna mocnej części taktu może się powiększyć o połowę następnej wartości w takcie za pomocą kropki np.

Zadania: Grupowanie wartości w taktach prostych 1) Źle: Dobrze: 2) Źle: Dobrze: 95 .

3) Źle: Dobrze: 96 .

T A K T Y ZŁOŻONE REGULARNIE Takty złożone regularnie składają się z dwóch lub więcej taktów prostych tego samego rodzaju.: = + = = 1 2 + + + 3 4 1 2 3 4 mocne części taktów 1 i 3 równoważne metrycznie słabe części taktów 2 i 4 równoważne metrycznie części mocne taktu 1 mocniejsze od 3 części słabe taktu równoważne metrycznie 1 2 3 4 5 6 mocne części taktów 1 i 4 równoważne metrycznie słabe części taktów równoważne metrycznie 1 2 3 4 5 6 części mocne taktu 1 mocniejsze niż 4 części słabe taktu równoważne metrycznie 97 .27. np.

2. II. G R U P O W A N I E W TAKTACH WARTOŚCI ZŁOŻONYCH REGULARNIE I. 98 . W rytmie rozdrobnionym: a) każdy takt prosty powinien być graficznie wyraźnie wyodrębniony. na trzy czwarte taktu za pomocą kropki (b). W taktach dwójkowych wartość rytmiczna pierwszej mocnej części taktu może zostać zostać przedłużona na cały takt (a). Wszystkie takty złożone regularnie dają się wypełnić jedną nutą ( pauzą ) z kropką. których nie można wypełnić jedną nutą. W rytmie rozszerzonym: 1. Wyjątek stanowią takty mające w oznaczeniu górną cyfrę 9. bądź szesnastkowego łączy się wspólnym wiązaniem. lub na piętnaście szesnastych taktu za pomocą trzech kropek (d). lub bez kropki. b) wszystkie nuty należące do jednego taktu ósemkowego. na siedem ósmych taktu za pomocą dwóch kropek(c).28.

zamiast a) b) c) d) powinno być 3. Dobrze: Źle: W poniższych przykładach podany jest w pierwszych taktach rytm głównoczęściowy. W taktach trójkowych wartość rytmiczna znajdująca się na pierwszej mocnej części taktu może przedłużać czas swego trwania na całą wartość taktów prostych. składających się na takt złożony. a w następnych – najczęstsze formy rytmu rozszerzonego: 99 .

100 .

. P R Z E K S Z T A Ł C A N I E TAKTÓW Każdy z taktów . Przekształć rytm zapisany w takcie na : 101 .29. posiada w sumie 12 szesnastek: różnią się jednak między sobą ugrupowaniem swych wartości rytmicznych: Ćwiczenia: 1. Przekształć rytm zapisany w takcie . na : 2.

3. Przekształć rytm zapisany w takcie na : 102 .

Akcent rytmiczny – oparcie w takcie na słabej części taktu. Przykłady synkop: pisownia uproszczona: zamiast: 103 . INNE ZJAWISKA METRYCZNE RYTMICZNO Synkopa Może powstać z przedłużenia wartości rytmicznej ze słabej części taktu na mocną jego część: akcent rytmiczny: > akcent metryczny: 1 i 2 i wynikiem tego jest akcent rytmiczny ( akcent metryczny w takcie jest normalny ).30.

1. 2.Synkopy. . Podany schemat w takcie synkop: przekształcić na takt w miarę potrzeby z zastosowaniem 104 . np. po czym uprościć zapis. drugi ósemkami. które powstają z połączenia mniejszej wartości z większą: Zjawiska synkopo – podobne . wypełnić pierwszy takt ósemkami. Hoguetus ( łkanie ) – pojawianie się tekstu muzycznego na słabych częściach taktu. podczas dgy na mocnych częściach jest pauza. Akcent charakterystyczny.sytuacje powodujące powstanie akcentu rytmicznego. gdy na słabej części taktu lub grupy występują większe wartości rytmiczne. 1 2 1 2 2. wprowadzić możliwie największą ilość synkop. ( zaczynanie od pauzy ).: 1 2 Cwiczenia: 1. W taktach . trzeci szesnastkami i wprowadzić możliwie jak największą ilość synkop. Wypełnić w takcie pierwszy takt ćwierćnutami. Przebieg rytmiczny. np. drugi szesnastkami. 3. 3. po czym uprościć zapis. polskich tańców ludowych – mazur: > > akcent rytmiczny. gdyż wypada na słabą część taktu.

2) Gamy takie mają wszystkie dźwięki wspólne. C-as. równoległości 2. POKREWIEŃSTWO TONACJI Stopień pokrewieństwa tonacji mierzymy ilością dźwięków wspólnych pomiędzy obu skalami. C-Es. Kwintowe 3. gdy toniki dwóch tonacji oddalone są od siebie w odległości tercji małej lub wielkiej. C-es. C-E. Tercjowe – szczeg. C-As.moll(1 ) h . Istnieje kilka odmian tego pokrewieństwa: a) stosunek mediantowy – tonika drugiej tonacji leży o tercję wyżej od toniki pierwszej tonacji np. c-as. Wyróżniamy trzy rodzaje pokrewieństw: 1. tonika + leży o 3> wyżej od toniki 0. Inne pary gam paralelnych np. przypadkiem jest pokr.moll e .moll(2 ) 105 .dur(2 ) a .31. c-E. c-A c) Równoległość ( paralelność ): 1) Zachodzi pomiędzy parą gam + i 0. c-es. Stosunek tercjowy zachodzi wówczas. a więc posiadają takie same znaki przy kluczu. C-e. c-e b) stosunek submediantowy – tonika drugiej tonacji leży o tercję niżej od toniki pierwszej tonacji np. c-As.: 3> C . Jednoimienności Ad 1.dur(1 ) D . C-A.dur G .

Jednoimienność: 1) Zachodzi pomiędzy parą gam (+ i 0) o wspólnej tonice. Inne pary gam jednoimiennych: F – dur (1 ) B – dur (2 ) G – dur (1 ) A – dur (3 ) f – moll (4 ) b – moll (5 ) g – moll (2 ) a – moll ( 0 ) Kwintowość : Pokrewieństwo kwintowe zachodzi pomiędzy gamami durowymi. 5cz 5cz 106 . Gamy te mają siedem dźwięków wspólnych. których toniki oddalone są o interwał kwinty czystej. 2) Gamy te mają 5 dźwięków wspólnych i różnicę 3 znaków przy kluczu.

np. 5cz C (1 5cz a G(1 #) D (1 )F )d e (1#) (2 )B durowe D(2#) (2 )g molowe h(2#) Es (3 ) As (4 ) (5 )Des (7#)Cis A (3#) E (4#) H (5#) Ces(7 ) c (3 ) f (4 ) (5 )b (7#) ais fis (3#) cis (4#) gis (5#) as(7 ) Fis (6#) Ges (6 ) dis(6#) es(6 ) 107 . gamy a – moll i e – moll mają też Siedem dźwięków wspólnych. Na pokrewieństwie kwintowym opiera się koło kwintowe.Takie samo pokrewieństwo zachodzi pomiędzy dwoma gamami molowymi oddalonymi od siebie o interwał kwinty czystej.

Koło kwintowe gam durowych: a) w górę koła kwintowego 7# 5cz 6# 5cz 5# 5cz 5 4# 5cz 3# 5cz 2# 5cz 1# 5cz 0# 5cz 108 .

b) w dół koła kwintowego: 0 5cz 1 5cz 2 5cz 3 5cz 4 5cz 5 5cz 6 5cz 7 109 .

Koło kwintowe gam molowych: a) w górę koła kwintowego 7# 5cz 6# 5cz 5# 5cz 4# 5cz 3# 5cz 2# 5cz 1# 5cz 0# 110 .

b) w dół koła kwintowego: 0 5cz 1 5cz 2 5cz 3 5cz 4 5cz 5 5cz 6 5cz 7 Kolejność pisania znaków przykluczowych: 111 .

C-d itp. 112 . C-D.Znaki w gamach bemolowych: durowe: molowe: Cdur 0 C– moll 0 Znaki gam krzyżykowych: durowe: molowe: Stosunek sekundowy ( np. c-d. D-As) – gamy należące do tych stosunków uważamy za niepokrewne.) oraz stosunek trytonu ( np.C-Fis.

-. Istnieje w dwóch odmianach: anhemitonicznej ( bezpółtonowej ) 3> 3> pentatonika skala całotonowa dwunastostopniowa góralska cygańska skale starogreckie skale kościelne ( średniowieczne ) - hemitonicznej ( półtonowej ) – dwie odmiany . ( szósty jest powtórzeniem pierwszego ). SKALE MUZYCZNE DUR - POZA MOL SYSTEMEM Najbardziej znane są dziś dwie podstawowe skale muzyczne: durowa molowa Inne skale obecne w muzyce na przestrzeni dziejów to: Pentatonika: Jest to skala pięciodźwiękowa.32.1 półton .2 półtony 2> 113 .

: Ćwiczenia: 1) Napisać przewroty wyżej podanej pentatoniki półtonowej. 2) Zbudować skale: pentatoniki półtonową i bezpółtonową z danymi dźwiękami centralnymi f1 i h1. gdzie najważniejszy jest pierwszy stopień – Tonika ). np. Nie posiada ciążeń funkcyjnych. ( w skalach durowej i molowej Dominanta zawsze. Skala ta występuje tylko w 2 odmianach: od dźwięku c od dźwięku cis Ćwiczenie: Zapisz skalę całotonową od dźwięku cis. lub prawie zawsze rozwiązuje się na Tonikę.Ponieważ różne dźwięki tonikalizowano ( stawały się dźwiękami podstawowymi ). Skala dwunastostopniowa: Skala zbudowana z dwunastu dźwięków powstałych z podziału oktawy na 12 równych części. natomiast tercja Dominanty wędruje jako dźwięk prowadzący w górę na prymę Toniki. Wszystkie dźwięki są w tej skali jednakowo ważne. ani dźwięków prowadzących. ( nie tak jak w skalach systemu dur – moll. ) Skalą tą posługiwał się Debussy w swych utworach. Skala całotonowa: Jest to skala 6 – stopniowa. 114 . Skala ta wykorzystywana jest w muzyce współczesnej. przede wszystkim w muzyce serialnej i dodekafonicznej. toteż pentatonika obu odmian występowała w przewrotach.

Skala góralska: Jest to skala 7 – stopniowa, podobnie jak skale systemu dur – moll. Obecna w muzyce górali tatrzańskich. Do skal góralskich sięgał Karol Szymanowski w swojej twórczości.

Skala cygańska: To skala 7 – stopniowa. Występuje w dwóch odmianach: 1)

4<

2)

Ćwiczenia: 1) Zbudować skale góralskie kolejno od dźwięków: es2, f, A. 2) Zbudować skale cygańskie w odmianach, kolejno od dźwięków: d1, f1,H1.

Skale starogreckie: Skale greckie były, tak jak skale naszego systemu tonalnego skalami 7 – stopniowymi, ( ósmy stopień był powtórzeniem pierwszego ). Składały się z dwóch takich samych tetrachordów budowanych z góry w dół. Najbardziej znane skale to: dorycka

frygijska

115

lidyjska

Ćwiczenie: Napisz transpozycje powyższych skal o 3w i 4cz .

Skale średniowieczne ( kościelne ):

Skale te zapożyczyły nazwy od skal greckich. Dzielono je na cztery główne ( autentyczne ): dorycka

frygijska

lidyjska

miksolidyjska

W połowie XVI w wprowadzono jeszcze dwie skale autentyczne: jońska

eolska Zakres skal głównych rozszerzano, budując skale poboczne ( plagalne ) o 4cz niżej od autentycznych. Tak powstały skale: - hypodorycka, - hypofrygijska - hypolidyjska - hypomiksolidyjska - hypojońska - hypoeolska zaczynająca się od dźwięku zaczynająca się od dźwięku zaczynająca się od dźwięku zaczynająca się od dźwięku zaczynająca się od dźwięku zaczynająca się od dźwięku a h c d g e

116

Wpływy skal średniowiecznych na muzykę artystyczną są bardzo silne. Również w polskiej muzyce ludowej można znaleźć wiele pieśni opartych na skalach kościelnych, np.: w zbiorze A. Chybińskiego „Od Tatr do Bałtyku” są liczne pieśni oparte na skali doryckiej, frygijskiej, lidyjskiej itd. Z muzyki ludowej skale Średniowieczne przedostały się min. do mazurków Chopina, np.: Mazurek nr 27 oparty jest na skali frygijskiej.

117

stąd Schemat rytmiczny: nazwa. Rimski – Korsakow „Lot trzmiela” Często zmieniają się grupy rytmiczne. Chopin Preludium A – dur stałymi schematami rytmicznymi powtarzającymi się kilkakrotnie w równych odstępach czasu – okresowo. rytm ujęty w takty Anonim „Bogurodzica” Często jest to rytmika taneczna i marszowa. E L E M E N T Y DZIEŁA MUZYCZNEGO Słuchając dowolnej muzyki możemy zaobserwować. operuje F. L. itd. melodia płynie swobodnie Posiada konkretne metrum. nastroju. o różnym wyrazie. czyli przebiegiem czasowym dźwięków ( z wartościami rytmicznymi ).33. Paganini – Moto perpetuo M. van Beethoven Sonata A – dur op. tempie. Dzielimy ją na: RYTMIKA Swobodna Motoryczna Swobodna Ustalona Okresowa Ustalona Zmienna Okresowa rytmika melodyka harmonika agogika ( czyli tempo ) dynamika ( czyli głośność ) kolorystyka ( czyli barwa ) artykulacja nie ujmuje muzyki w takty. Na tę jej różnorodność wpływają elementy muzyczne: Rytmika: Związana jest z rytmem. drobnych przebiegach rytmicznych Zmienna 118 . rytmy. chociaż metrum pozostaje to samo Motoryczna Oparta na jednostajnych. że jest ona zmienna.2 nr 2 N.

: O.posługiwanie się skalami kościelnymi Stosowana była głównie do XVI wieku Wprowadzona od XVII wieku. Dynamika: W. Chopin – Preludium E – dur op 28 nr 9 sonorystyczna Cechuje ją posługiwanie się akordami ( często dysonującymi ) jako plamami barwnymi. Cechuje ją odnoszenie akordów do podstawowego akordu – Toniki. Agogika: Związana jest z tempem utworu. di Lasso – madrygał „Echo”.Harmonika: Związana jest nieodłącznie z harmonią czyli współbrzmieniami zachodzącymi w utworze. Dzielimy ją na: HARMONIKA Modalna Funkcyjna Sonorystyczna modalna funkcyjna Cechują ją: . Podstawowe oznaczenia agogiczne: largo adagio andante moderato allegretto bardzo wolno powoli wolno umiarkowanie szybciej niż moderato 119 . Anonim „Chwała Tobie Gospodzinie” F. Lutosławski – „Muzyka żałobna” Związana jest z głośnością dźwięku. np. Posiada swoje główne stopnie i odcienie: fff ff f mf mp p pp ppp możliwie najgłośniej głośno cicho możliwie najciszej zgłośnienie crescendo ściszenie diminuendo Stosuje się też częste kontrasty dynamiczne. Stosuje system tonalny dur – moll.nieokreśloność tonalna .luźne współbrzmienia .

z barwą instrumentu. arco pizzicato con sordino col legno grając smyczkiem szarpiąc strunę palcami grając z tłumikiem grając drzewcem smyczka. Wybrane oznaczenia artykulacyjne: staccato spiccato portato portamento legato glissando odrywając dźwięki od siebie odrywając dźwięki od siebie bardziej niż staccato miękko oddzielając dźwięki stopniowo płynnie przechodząc z dźwięku na dźwięk łącząc dźwięki płynne przechodzenie z jednego dźwięku na drugi poprzez wszystkie możliwe wysokości pomiędzy tymi dźwiękami tremolo tremolando arpegio szybkie powtarzanie dźwięku o tej samej wysokości „ „ „ „ „ „ szybkie przejście poprzez składniki akordu od najniższego do najwyższego z zatrzymaniem tych dźwięków do wybrzmienia. 120 .allegro presto prestissimo rallentando ritardando accelerando stringendo szybko wesoło bardzo szybko jak najszybciej zwalniając zwalniając przyspieszając przyspieszając Kolorystyka: Związana jest z barwą dźwięku. M. Musorgski – „Obrazki z wystawy” Artykulacja: Związana jest ze sposobem wydobywania dźwięku z danego instrumentu.

.......35 g......... Elementy notacji muzycznej.....58 i..33 f.............................. Wprowadzenie........... System temperowany...................... Dźwięk i jego cechy...........60 iii................................................. 6 4... gama........ tercje.......................................43 12.....................58 ii....20 a.....................67 18.................................. Porównanie trójdźwięków z trójdźwiękami z gamy C-dur (Przekształcanie trójdźwięków)..........................50 13............. kwinty............................17 8.................................................. sekundy.... Wiadomości wstępne................................... Akordy w gamach C – dur i c – moll......................................................30 e............................... Trójdźwięki w tonacji C – dur.....40 11......................................................... Podsumowanie wiadomości – Budowanie interwałów..................................... Diatonika...........................................................51 14..........................................................................................................10 5................... septymy....................................................................52 15...................... Rozwiązywanie dysonansów…………………………………………................................................................. Interwały charakterystyczne w gamach C – dur i c – moll........ Interwały.......................64 v....................... seksty.....................72 121 ................ Rodzaje trójdźwięków i ich budowa........................ 3 3....................................... Klucze muzyczne............................62 iv.......... Interwały zmniejszone i zwiększone............................65 17........................................................................SPIS TREŚCI: 1...................... Budowa trójdźwięków. pryma................................28 d.. 2 2............................................13 7.....20 b.............................................12 6.......................................................... Interwały w gamie C – dur............ kwarty...............................................18 9....... skala....... Budowanie interwałów – ćwiczenia................................55 16....... chromatyka i enharmonia......................................... Przewroty trójdźwięków........ Tonalność.............................................................................................................20 c....37 10........................ tonacja.............................................................. Gama C – dur i c – moll w odmianach..................................................................................................... Tetrachordy w gamach........................................................

........................................ Skale muzyczne poza systemem dur – moll................. Takt i jego rodzaje...............................81 23................................ Nieregularny podział wartości rytmicznych............... .................. Elementy dzieła muzycznego...121 122 .. Metrum muzyczne...........113 33...................... Rozwiązania D7.... Takty złożone......................................78 22...............................................................90 26................ Dominanta septymowa.................98 29. Pokrewieństwo tonacji....................83 24...... Wieloznaczność funkcyjna trójdźwięków...................................................................................................................105 32................................................ Przekształcanie taktów............................................75 20..............................101 30..... Rytm muzyczny....................86 25.................................97 28............................................................................................................ Inne zjawiska rytmiczno – metryczne......118 34.........92 27....... Grupowanie wartości rytmicznych w taktach złożonych regularnie.............................................................. Grupowanie wartości rytmicznych w taktach prostych..........................19........................103 31...................77 21......................... Funkcje trójdźwięków głównych i pobocznych w dur naturalnym i harmonicznym oraz moll harmonicznym........................................ Spis treści...............