ISABEL GOMEZ RIVAS

Este traballo Ioi o gañador do XXV Premio Literario Anxel Fole,
convocado pola Fundacion Novacaixagalicia e o diario El Progreso
de Lugo, e Iallado o dia 12 de novembro de 2012. O xurado estivo
Iormado por Claudio Rodriguez Fer, Juan Ramon Diaz Garcia,
Jose de Cora Paradela e Maria Teresa Cores Fernandez.
© Fundación Novacaixagalicia, 2013
Edición de: Alba Rodríguez Saavedra e Laura Gómez Lorenzo
Imprime: Unicopia Artes Gráfcas, S. L.
ISBN: 978-84-96982-62-8
Depósito legal: C 1269-2013
A meus pais, Carmiña e Dionisio, pola cidade.
A Claudio, pola memoria.
A Pedro, polo desexo.
INDICE
Introducion ................................................................................... 11
I. Galicia (1903-1929) ..................................................................19
II. Benavente (1929-1936) ...........................................................47
III. Francia (1937-1939) ...............................................................71
IV. Santo Domingo (1939-1947) ..................................................95
V. Mexico (1947-1960) ..............................................................135
Nota ao rodape dunha biograIia .................................................173
BibliograIia ................................................................................187
1. Obras de Almoina .............................................................187
1.1. Libros ........................................................................187
1.2. Libros atribuidos .......................................................187
1.3. Edicions anotadas e/ou introducidas .........................188
1.4. Apendices .................................................................188
1.5. Prologos, notas preliminares e colaboracions en libros
colectivos ..................................................................189
1.6. Artigos en revistas academicas .................................189
1.7. Recensions publicadas en revistas academicas ........190
1.8. Traducions ................................................................191
1.9. Artigos publicados na prensa ....................................193
2. Obras sobre Almoina ........................................................194
3. Escritos de Pilar Fidalgo Carasa .......................................195
4. Escritos de Jose Almoina Vigil .........................................195
5. BibliograIia complementaria ............................................196
Arquivos consultados ............................................................199
Agradecementos .........................................................................201
11
INTRODUCIÓN
En 1960 a editorial Jus publicou en Mexico a Iliada e a Odisea
nun volume que incluia un longo, longuisimo estudo introdutorio
trescentas noventa e unha paxinas de tipograIia ben apertada
asinado por Jose Almoina. O escritor non tivo a satisIaccion de ver
sair do prelo o prolixo traballo de erudicion; poucos dias despois de
dar por concluida a sua redaccion, Ioi asasinado a tiros na capital
mexicana. A noticia desta morte violenta saltou decontado as paxi-
nas dos xornais de toda America. Dende o primeiro momento deu-
se por seguro que aquel exiliado republicano español, un proIesor
descoñecido Iora dun pequeno circulo academico, era unha nova
vitima do ditador dominicano RaIael Leonidas Trujillo. Unha viti-
ma, si, pero talvez non un inocente. As cronicas xornalisticas non
precisaron Iacer explicito este alambicado e sinuoso xuizo, abon-
daballes con suxerilo. Compraceronse en sementar diIusas sospei-
tas baseadas en todo tipo de hipoteses e rumores, que embarullaban
ainda mais o xa de por si escuro caso de quen, uns anos antes, Iora
un home da plena confanza de Trujillo, o seu secretario privado,
e chegara a publicar un libro sobre aquela etapa que resultaba ser
unha meliIera haxiograIia do ditador. Pendentes de esclarecer as
circunstancias dun asasinato no que parecia estar encerellado algun
turbio ou abxecto asunto politico, quedaba frmemente establecido
que Jose Almoina non era un heroe e que o relato da sua biograIia
nunca poderia ser unha epopea. Esta, segundo escribiu o propio Al-
moina, «es un genero mixto en el que se juntan y decantan los suce-
sos reales para trasmutarse en idealizaciones Iorjadas y embelleci-
das por la libre Iantasia del poeta».
1
Resultaba improbable, por non
dicir imposible, a idealizacion dunha biograIia que non semellaba
estar animada precisamente por altos ideais, senon dominada por
1
ALMOINA, Jose: «Introduccion», en HOMERO: Iliada v Odisea, Mexico D. F., Jus, 1960, p.
CXXIV.
12
Iuscas e mediocres continxencias. Os primeiros relatos biografcos
sobre Almoina cancelaban a posibilidade de enIeitar os sucesos da
sua vida. Que imaxinacion, poetica ou historica, ia ser incendiada
por unha traxectoria impura ou, cando menos, ambigua? Que Iutu-
ro lle podia agardar a memoria de Jose Almoina?
El mesmo sabia que os acontecementos historicos non tardan en
ser engulidos pola neboa do esquecemento:
|.| algun autor no da mayor supervivencia al recuerdo de un
hecho historico, en aquellas colectividades carentes de transmi-
sion escrita, que el espacio de cinco o seis generaciones, es decir,
unos ciento cincuenta años o a lo sumo doscientos; claro que esta
afrmacion resulta muy discutible, pues la persistencia y fdelidad
dependen, en buena parte, de la mayor o menor importancia y
trascendencia que haya tenido la materia y del estado y condi-
ciones de la sociedad transmisora (de la sociedad o de los grupos
exclusivistas y cerrados en los que se conserve la memoria y se
ejercite sistematicamente o no la actividad de proyeccion).
2
As condicions para a subsistencia da memoria de Jose Almoina
eran completamente adversas, nos lugares do seu desterro, Santo
Domingo e Mexico, e tamen en Lugo, a sua cidade natal, e na vila
zamorana de Benavente, onde adquirira certa notoriedade nos dias
da Segunda Republica pola sua militancia socialista. A ausencia de
quen marchara cara ao exilio en 1937 propiciaba o lento e inexora-
ble esquecemento. O seu perfl Ioise desdebuxando nas lembranzas
dos que o coñeceron e que non volveron ter novas sobre a sua peri-
pecia. E os recordos que o paso do tempo non puido amaiar queda-
ron condenados a clandestinidade. A ditadura Iranquista proscribia
a memoria daqueles nomes que estivesen relacionados cun pasado
que unha barbara vontade totalitaria aspiraba a exterminar. Sen
canle que permitise a transmision escrita da memoria de Almoina,
a sua fgura Ioi recordada «a tientas en la intimidad de los hogares,
clandestino durante decenios, mentado, no obstante, por padres a
2
Id., ib.
13
hijos de uno y otro bando de nuestra ultima guerra incivil, casi
siempre con respeto, a pesar de las discrepancias ideologicas».
3
Asi
Ioi en Benavente, onde non se permitiu que o designio Iranquista
se cumprise; e asi Ioi en Lugo, onde tamen Ioi impugnada a dam-
natio memoriae decretada contra Almoina.
4
O 24 de xullo de 1977 o escritor e xornalista lucense Anxel Fole
publicaba no suplemento Taboa Redonda de El Progreso un artigo,
pertencente a serie «CartaIolio de Lugo», titulado «El lucense Jose
Almoina Mateo es asesinado en la capital de Mejico por un coman-
do trujillista». Ai esta, rechamante, o presente de indicativo do ver-
bo do titular, incongruente e desmesurado, incluso tendo en conta
a vocacion presentista do xornalismo, para reIerirse a un suceso
que se producira dezasete anos atras. A non ser que Fole escribise
notando a poderosa sensacion de estar Iacendo participes aos seus
lectores dunha noticia por eles ignorada. Foi o libro de Vicente
Llorens Memorias de una emigracion. Santo Domingo, 1939-1945
(Ariel, Barcelona, 1975) o que motivou a escritura daquel artigo e,
de Ieito, reproducia no substancial a inIormacion ali oIrecida sobre
Almoina, iso si, liberada das suspicacias que a personaxe esper-
taba en Llorens. Fole aproveitou a ocasion que se lle oIrecia para
recobrar a suas propias lembranzas sobre o amigo, nacido coma
el en 1903 e a quen vira por derradeira vez no veran de 1931 en
Benavente. Dende enton, nada volvera saber del. A guerra e a dita-
dura deixaron terribles certezas bañadas en sangue, desacougantes
incertezas sobre outros destinos e o medo a que algun mal presaxio
puidese resolverse na confrmacion dunha traxedia un dia, calque-
ra dia, que quedaria asi tisnado dun loito diIerido, pero, non por
iso, menos magoante. Pois ben, Fole non recibiu ningunha pista
que puidese despexar as suas dubidas sobre a sorte de Almoina
ata case corenta anos despois do seu ultimo encontro. Ainda que
3
MARTIN BENITO, Jose Ignacio, e Fernando REGUEIRAS GRANDE: «Presentacion», en Jose AL-
MOINA: Monumentos historicos v artisticos de Benavente, Benavente, Centro de Estudios
Benaventanos «Ledo del Pozo», 2000, s. p.
4
V. GOMEZ RIVAS, Isabel: «A memoria lucense de Anxel Fole», Traslu: Lukus (Lugo), num.
7 (veran de 2010), pp. 79-81.
14
non se atrevia a precisalo, databa polo ano 1969 a lectura dun libro
sobre o caso de Jesus de Galindez no que atopou unha mencion ao
misterioso asasinato dun antigo colaborador de Trujillo, Almoina
Mateos. Aquela sucinta inIormacion sobre un Iatal desenlace, que
difcilmente coincidiria con ningun dos que puidese ter sospeitado
nos seus pesadelos, debeulle de resultar tan sorprendente como in-
trigante, e so a viu ampliada pola obra de Vicente Llorens.
Deste xeito, difcultosamente e coa morosidade de anos e de-
cadas, Ioi como se tiveron que comezar a reconstruir as historias
dunha historia secuestrada. Esa tareIa Ioi emprendida por Fole
a traves dunha obra xornalistica que, de Iorma verdadeiramente
obsesiva, recuperou os nomes, as obras e os acontecementos do
primeiro terzo do seculo XX. Tal exercicio non era produto dunha
inane nostalxia costumista, constituia un monumental esIorzo por
recompoñer as conquistas dun pasado liquidado a partir de 1936,
como abortadas Ioron as promesas de Iuturo coas que estaba pre-
ñado. Ese labor de proxeccion dunha memoria en perigo que Fole
levou a cabo a traves dos seus escritos tivo unha extension natu-
ral nos seus contactos persoais. Nese sentido, o escritor Claudio
Rodriguez Fer, quen dende a sua mocidade mantivo unha estreita
relacion co xornalista, testemuñou: «Conversar con Fole era Iacelo
coa memoria viva doutra Galicia e doutra epoca escurecidas polo
anatema da intolerancia e polo silencio da represion».
5
Entre os
asuntos preteridos pola cultura Iranquista que animaron os dialo-
gos nos que o autor de «CartaIolio de Lugo» e o poeta de Lugo
blues cultivaban a memoria de «Lugo libre antes do espanto sobre
a lama», estivo Almoina.
Porque a memoria non esta amurallada e viaxa por inextricables
camiños, en realidade Rodriguez Fer recibiu en herdanza a memo-
ria de Almoina por unha dobre via: a traves de Anxel Fole e a tra-
ves do seu pai. En eIecto, Claudio Rodriguez Rubio lembraba o
politico lucense en Benavente nos dias da Segunda Republica e a
admiracion que o socialista espertaba na vila e a sua contorna, en
particular, pola sua elocuente oratoria, polo extraordinario poder de
5
RODRIGUEZ FER, Claudio: Anxel Fole. Jida e obra, Vigo, Xerais, 1997, p. 10.
15
conviccion que despregaba nos mitins, pola enerxica capacidade
que posuia para mobilizar o auditorio, en defnitiva, pola prepara-
cion e calidades que amosaba, inIrecuentes entre os dirixentes do
movemento obreiro daquelas datas.
6
Claudio Rodriguez Fer, para quen asumir a memoria herdada
comporta o deber etico de conservala con amor e proxectala nos
desexos de Iuturo, reservou un dos capitulos do seu libro O mundo
lucense de Anxel Fole ao esbozo dun perfl biografco de Jose Al-
moina e a este, como a outros lucenses ou cidadans de Lugo vitimas
das tiranias, estaba dedicada a obra que editou Sargadelos en 1997.
Debo engadir que Ioi Claudio Rodriguez Fer quen me Ialou por
vez primeira de Almoina. Tivo que ser ala polo veran de 1990,
cando me recomendou a lectura da novela Galinde: de Manuel
Vazquez Montalban, publicada poucos meses atras. A obra, que
Ioi distinguida co Premio Nacional de Literatura ao ano seguinte,
constitue a recreacion literaria da historia de Jesus de Galindez,
membro do PNV e representante do Goberno vasco no exilio, se-
cuestrado en Nova York en 1956 e asasinado por orden de Trujillo.
Rodriguez Fer advertiume que ali, nas suas paxinas, aparecia unha
personaxe real, que o seu pai coñecera e sobre a que Fole escribira.
O exemplar da novela que lin decontado ainda conserva as marcas
a lapis subliñando todas as mencions a Almoina, Jose Almoina,
Pepe Almoina.
Gustariame dicir que Ioi daquela, pero non seria exacto, porque
en realidade Ioi nunha revision moi posterior, cando advertin que
era ben posible que Vazquez Montalban coñecese o artigo de Anxel
Fole sobre Almoina. Ainda que non existe constancia documental,
alguns datos que oIrece sobre o lucense non fguran entre os que
Iacilitou Vicente Llorens; en realidade, so puido atopalos, tendo en
conta a data de publicacion da novela, no texto Ioleano. O Ieito de
que Almoina Iose fllo dun medico e un deses detalles; por outra
parte, os unicos trazos que serven para a descricion Iisica do galego
moi alto e moreno son exactamente os mesmos que empre-
6
RODRIGUEZ FER, Claudio: O muiñeiro misterioso. Recordos do meu pai no centenario do
seu nacemento, Revivir 1, p. 87.
16
gou Fole no seu artigo. Este escrito era unha reIerencia de acceso
diIicil, pero non imposible. Ao fn e ao cabo, non era preciso res-
catalo das hemerotecas, porque tal Ioi o que fxo o propio autor en
1981 cando editou un libro cunha escolma dos textos da serie «Car-
taIolio de Lugo». Por outra parte, a posibilidade de que Vazquez
Montalban consultase ese escrito cobra Iorza se temos en conta o
exhaustivo labor de investigacion que avala a novela e, ainda mais,
cando somos inIormados de que ese traballo de pescuda puido de-
longarse durante anos, Iacerse pouco e pouco, dende 1957, cando
o novelista, que acababa de ingresar na universidade, tivo noticia
pola prensa clandestina da desaparicion de Galindez e concibiu a
idea dunha novela baseada naqueles acontecementos.
7
Resulta Ier-
moso pensar que quedou unha pegada de Anxel Fole na obra de
Manuel Vazquez Montalban, un proxecto de escritura Iraguado na
tension dialectica da memoria subversivo Iorcexo coa realidade
Ialsifcada e co demo do esquecemento e o desexo outro nome
para designar a esperanza ou a historia.
8
Pois ben, o meu primeiro contacto coa fgura de Almoina Ioi a
traves dunha obra de fccion na que aparecia en calidade de secun-
dario. Non obstante, era plenamente consciente da encarnacion
historica dunha personaxe que, por outra parte, semellaba posuir
unha biograIia que revestia interese por si mesma. E aquel intere-
se nacia precisamente do seu caracter anfboloxico, tan acentuado
ou mais que en Galindez. Almoina presentabase coma un Jano
biIronte: o respectado socialista e o politico sen escrupulos que
comete a deIeccion de converterse en submiso lacaio de Trujillo;
capaz de escribir unha categorica denuncia do seu rexime e capaz
de incorrer, a continuacion, no inIame servilismo de incensar o di-
tador nun libro; o home ao que o satrapa lle encomendou subornar
e ameazar a Galindez e tamen o home aterrado polas represalias
7
VAZQUEZ SALLES, Daniel: «Galindez (el 'tio de America¨) y un tsunami creativo», en Pu-
blico (Madrid), 19 de xuño de 2009, p. 48.
8
V. VAZQUEZ MONTALBAN, Manuel: «Entre la memoria y el deseo. ConIesiones personales
sobre teoria y practica literarias», en La literatura en la construccion de la ciudad democra-
tica, Barcelona, Critica, 1998, pp. 125-158.
17
que o omnipotente Generalisimo, na sua depravada tolemia, podia
desatar contra os dous exiliados españois cun chiscar de dedos.
Para Muriel Colbert, a universitaria norteamericana que na no-
vela de Vazquez Montalban emprende unha investigacion sobre
Galindez, Almoina Ioi unha fgura traxica, un perdedor menor
dunha guerra maior chea de incorruptibles heroes dunha peza, un
mal supervivente. E o xuizo comprensivo dunha personaxe que se
amosa sensible as sutilezas que requiria a sua tese sobre a etica da
resistencia e intue que as posibilidades de enIrontar a capacidade
esmagadora do poder non estan ditadas por un codigo universal ou
inmutable, senon suxeitas aos imperativos dunha norma abocada a
unha negociacion coa implacable realidade e mais as suas ruins e
mesquiñas continxencias.
A partir desta suxestiva mestura de datos rigorosamente histo-
ricos e de especulacion literaria que Vazquez Montalban oIrecia,
comecei a pensar en Almoina e quedou Iundado un interese que
me acompaña dende enton. Nun primeiro momento, a miña aten-
cion Ioi dirixida ao episodio mais novelesco, o seu asasinato. Pero
axiña se esgotou ese Ioco de interese, porque se algo se coñecia da
biograIia de Almoina eran precisamente as circunstancias da sua
morte. So cando minguou o estrondo dos disparos dos sicarios de
Trujillo que abateron o lucense, puiden escoitar a pregunta: quen
Iora o home que quedou tendido nunha rua mexicana aquel 4 de
maio de 1960? A morte de Almoina non constituia ningun misterio;
a sua vida era o enigma.
As paxinas que seguen constituen o intento de dar unha respos-
ta a aquela pregunta. Reconstruen a busca dos rastros que a vida
de Almoina deixou nos arquivos e a procura da personalidade que
agochan os seus propios textos. Mesmo nos escritos de mais Iria
erudicion e de Iactura academica mais ortodoxa, de supeto, restala
un lostrego que parece iluminar por un instante a sua fgura. Deste
xeito, cremos albiscar o perfl ao contraluz de Jose Almoina tras a
lectura das derradeiras liñas do seu traballo postumo:
Decia Peguy que Homero es nuevo cada mañana. Asoma-
dos a su alIeizar podemos contemplar siempre ese nacimien-
18
to de Eos «de rosados dedos» que desde la perennidad clasica
nos sigue enviando el mensaje de una vida guiada por eleva-
dos ideales humanos, y quiza no hubo epoca mas necesitada de
ellos que la nuestra.
9
9
ALMOINA, Jose: «Introduccion», en HOMERO: Iliada v Odisea, op. cit., p. CCCXCI.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful