Está en la página 1de 16

2. A Época Nós.

Poesía

1. Introdución
A comezos do século XX os labregos vivían malamente por mor dos
trabucos e os foros, ademais de que na agricultura galega non existían as innovacións
que xa estaban presente na agricultura doutras zonas de Europa. Isto fixo se
producisen mobilizacións contra esta situación e, neste contexto, o cultivo da poesía
perdeu protagonismo. Con todo, non se produce un baleiro total na literatura, como
veremos deseguido.

2. Ramón Cabanillas (1876 – 1959)


2.1. Vida
Traballa desde os 17 anos no Concello de Cambados, polo que ten unha
posición acomodada. Estudaría no Seminario e en 1910 emigra a Cuba atraído polas
novas que lle chegan de América, non por necesidade, e alí coñece a Roberto Blanco
Torres e a Basilio Álvarez, quen ve nel un sucesor de Curros (que acababa de
morrer) que podería cultivar unha poesía combativa e anticaciquil.
2.2. Formación
Cabanillas pasa por diversos movementos estéticos e ideolóxicos, así
como por diferentes réximes políticos, mantendo unha actitude bastante regular:
■ É unha persoa bastante devota (formárase no seminario);
■ a súa principal faceta vai ser a de poeta social, como sucesor de Curros,
contribuíndo a formar un sistema de ideoloxemas para o discurso nacionalista
que estaba nacer no momento;
■ a súa obra presenta algúns trazos modernistas1 (gusto polo exotismo –
relixións e culturas orientais –, cromatismo...);
■ a súa obra non presenta trazos vangardistas, pero aínda así é respectado
polos poetas das vangardas e converterase nun dos patriarcas máis honrados da
cultura galega.
2.3. Obra
1) No desterro (1913):
■ intimismo,
■ trazos modernistas:

1
Como consecuencia da crise de 1898 a poesía española vivira un momento de pesimismo, feito que só
cambia con Rubén Darío quen introduce o Modernismo, que pode ser de dous tipos:
1) sensual e cromático, a estética que se impoñerá;
2) máis próximo ao pesimismo da Xeración do 98.

Literatura Galega
1 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

A PRINCESA ROIBA...

Reza un merlo no souto Nas follas dos salgueiros


frorido de cereixos pelexas e chilidos.
relixioso ofertorio Un trasno luxurioso
duns místicos amores. estala en gargalladas
Pasa un vento de bicos ollando, sobre o espello
que vai buscando beixos, das augas, os despidos
como enxame de abellas corpos, cristal e neve,
que vai buscando frores. dun fato de driadas.

Fío a fío debulla Nos cálices das rosas


súa madeixa a fonte hai comunión de orballo.
barbullando chorosa Mentras no rexio alcázar
o verso lexendario xunto ó baleiro trono
do Paxe do Castelo por ela espera a Corte,
aforcado na Ponte á sombra dun carballo
e da Reina encantada texe a Princesa roiba
no Pazo solitario. un encaixe de Ensono.

■ poesía anticaciquil.
2) Vento mareiro (1915):
■ predomina o intimismo;
■ incitación á loita e mesmo á violencia, feito do que se arrepentirá
posteriormente:

ACCIÓN GALLEGA

Hino
¡Irmáns! ¡Irmáns gallegos!
¡Dende Ortegal ó Miño
Encomenda a folla do fouciño
fagamos rebrilar!

A ti, miña muller, arca pechada Que vexa a Vila podre,


que no seu fondo garimoso encerra coveira da canalla,
o que me queda santo sobre a terra, a Aldea que traballa
van estes versos de visión dourada. disposta pra loitar.

Eles diranche que, ó través da vida, Antes que ser escravos,


sempre, sempre miña alma soñadora ¡irmáns, irmáns gallegos!
pideulle a Dios que na postreira hora que corra a sangre a regos
cerre os meus ollos esa man querida. dende a montana ó mar.

E neles vai, paxaro cara ó niño, ¡Ergámonos sin medo!


agardando que o colla con cariño, ¡Que o lume da toxeira
este meu rogo que a visión compreta: envolva na fogueira
o pazo siñorial!
Quero na lousa que me dé sosego
esta palabra que ten luz: "Gallego" Xa o fato de caciques,
e esta palabra que ten ás: "Poeta". ladróns e herexes, fuxe
ó redentor empuxe
da alma rexional.

Antes que ser escravos,


¡irmáns, irmáns gallegos!
que corra a sangre a regos
dende a montaña ó val.

3) Da terra asoballada (1917): en 1915 volvera a Galiza e ingresara nas


Irmandades da Fala, de xeito que se convertería no Poeta da Raza. En poemas
coma “En pé” Cabanillas usa unha serie de símbolos que serven para reforzar
o discurso nacionalista que se está creando:

Literatura Galega
2 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

■ Pardo de Cela (1483),


■ referencia aos Suevos,
■ referencia ao Medulio.

¡EN PÉ!

A Lois Porteiro

¡Irmáns! En pé, sereos,


a limpa frente erguida,
envoltos na brancura
da luz que cai de riba,
o corazón aberto
a toda verba amiga,
e nunha man a fouce
e noutra man a oliva,
arredor da bandeira azul e
branca,
arredor da bandeira da
Galicia,
¡cantémo-lo dereito
a libre, nova vida!

Validos de treidores
a noite da Frouseira
a patria escravizaron
uns reises de Castela.
Comestas polo tempo,
xa afloxan as cadeas…
¡irmáns asoballados
de xentes estranxeiras,
ergámo-la bandeira azul e
branca!
¡E ó pé da enseña da nazón
galega
cantémo-lo dereito
a libertar a Terra!

¡Irmáns no amor á Suevia


de lexendaria historia,
¡en pé! ¡en pé, dispostos
a non morrer sin loita!
¡O día do Medulio
con sangue quente e roxa
mercámo-lo dereito
a libre, honrada chouza!
¡Xa está ó vento a bandeira
azul e branca!
A oliva nunha man, a fouce
noutra,
berremos alto e forte:
"¡A nosa Terra é nosa!"

4) A man de Santiña (1921): peza teatral que lle piden en 1919 para estrear no
Conservatorio Nazonal d’Arte Galego2 fundado pola Irmandade da Coruña. É
unha peza que pretende dignificar a lingua, por iso a pon en boca de
personaxes burgueses afastándose do ruralismo do século XIX, que
identificaba o galego só co ambiente rural.

2
A creación desta institución é un feito moi alentador xa que intenta cubrir un baleiro importante no
sistema cultural galego. Así, promove traducións de pezas doutras literaturas e a creación de pezas
galegas renovadoras.

Literatura Galega
3 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

5) O mariscal (1926): peza teatral que escribe inducido e coa colaboración de


Antón Villar Ponte.
■ Contido: pretende reactivar o mito do Mariscal Pero Pardo de Cela
(1483), describíndoo coma un precedente do nacionalismo (malia que a
verdade histórica é moi diferente).
■ Antecedentes: ciclo de romances (“A Frouseira”).
■ Representación: non se representa ata 1994.
6) Na noite estrelecida (1926):
■ Contido: galeguización do mito nórdico do rei Artur e o Santo Graal.
■ Antecedentes: literatura medieval.
■ Estrutura en tres sagas:
A espada escalibor,
O cabaleiro do Santo Grial,
O sono do rei Artur.
■ Forma: verso alexandrino (solemnidade) + octosílabo (aceleración do
ritmo).
7) A rosa de cen follas (1927):
■ Contido:
Saudosismo, escola portuguesa que ten unha importante acollida en
Galiza, en especial a partir da obra de Teixeira de Pascoaes3. Así, a
saudade comeza a ser usada coma un ideoloxema, un trazo propio dos
países do arco atlántico (Galiza, Portugal, Bretaña vs. Castela e o
Mediterráneo). Descríbese a saudade coma unha vivencia de perda,
incerta (será tratada despois da Guerra por Ramón Piñeiro ou T.
Queiroga).
Derivado do anterior, comeza a formarse o sistema de oposicións
Atlántico vs. Mediterráneo e norte vs. sur, sobre as que tamén se vai
construíndo o discurso nacionalista.
É unha poesía lírica, sen dependencias ideolóxicas, o tipo de poesía que
Cabanillas buscaba.
8) Despois da guerra:
a) Camiños no tempo (1949).
b) Da miña zanfona (1954).
c) Versos de alleas terras e de tempos idos (1955).
d) Samos (1958).
e) Obra completa (1959), costeada polo Centro Galego de Buenos Aires.

3. Noriega Varela (1869 – 1947)

3
Quen mantén correspondencia con Noriega Varela, Álvaro Cebreiro e Risco, entre outros.

Literatura Galega
4 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

Noriega Varela non é un autor comprometido co nacionalismo de


esquerdas e, posteriormente, sería próximo ao réxime. Salva, en parte, o baleiro
literario que se dá durante o período agrarista.

As principais características da súa obra son:


a) Forma: perfección métrica clásica e habilidade para compoñer sonetos.
b) Contido:
Continuador do costumismo do XIX, pero con valores propios
(perfección métrica);
franciscanismo: expresión da emoción que lle causan as cousas
pequenas;
certo saudosismo;
trazos modernistas (poesía cromática),

É autor de:
1) Montañeses (1901)
2) Do ermo (1920), obra que lle publican Risco e Otero Pedrayo.

4. Manuel Antonio (1900 – 1930)


4.1. Vida
Manuel Antonio nace en Rianxo e queda orfo de pai aos dous anos, cando
vai vivir para Padrón cun parente. Estudaría Bacharelato en Santiago e,
posteriormente, Náutica en Vigo.

4.2. Pensamento

Sabemos que Manuel Antonio posuía unha biblioteca excepcional


(revistas galegas, españolas e estranxeiras, libros en francés e inglés...), pero a mellor
fonte sobre a súa vida e o seu pensamento é a súa correspondencia (con Dieste,
Castelao, Álvaro Cebreiro...), da que dispoñemos grazas a que adoitaba gardar copas
das súas cartas. Así, en 1978 García Sabell recompílaas e publícaas.
Algúns dos datos que tiramos da correspondencia de Manuel Antonio son:
a) En 1918 escríbelle, xunto co seu primo Rogelio Pérez González, ao cónsul de
Francia para se alistar no exército francés, unha mostra do seu espírito
revolucionario e idealista.
b) Destaca tamén a súa correspondencia co director da revista Suevia, ao que lle
pide que lle publique o soneto “Solo tú, luna pálida” (composición en castelán
e cun rastro romántico que posteriormente abandonará), que lle é rexeitado nun
primeiro momento, pero publicaríanllo no nº 15 (1918). Cando lle rexeitan os
poemas Manuel Antonio contesta dun xeito moi firme, o que desvela unha
personalidade forte.

4.3. Contexto
Durante a Época Nós hai unha serie de autores que se poden denominar
vangardistas, xa que seguen certas propostas dos manifestos das vangardas
europeas, pero sen levalas aos extremos. Por esta razón, para moito autores a

Literatura Galega
5 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

existencia de vangardas en Galiza é discutible, polo que quizais sexa máis axeitado
dicir que houbo a vangarda posible para unha cultura emerxente que se debatía entre:
a) a creación dun novo discurso nacionalista;
b) e o feito de dirixirse a unha sociedade difícil, na que seguramente non
triunfarían propostas extremadamente renovadoras (coma a escrita automática,
que non chegou a practicarse neste momento).

Con todo, a figura máis plenamente vangardista ou que máis se achega


ás vangardas foi Manuel Antonio, que pertence á chamada Xeración Novecentista
(autores nacidos arredor de 1900) que, xunto coa Xeración da República é a
encargada de darlle á literatura galega e ás artes en xeral un pulo renovador.

4.4. obra
Manuel Antonio comeza escribindo unha poesía moi convencional,
mesmo na liña da de Cabanillas (combativa e previsible), pero axiña vai abandonando
isto en favor de formas máis vangardistas (versolibrismo, metáforas múltiples...)

4.4.1. Manifesto ¡Máis Alá! (1922)

Escríbeo aos 22 anos coa colaboración do artista plástico Álvaro


Cebreiro e contén os trazos retóricos dos manifestos vangardistas: irreverencia,
provocación e iconoclastia.

Sen pretensións de suficiencia doutoral, nin de ningún outro xeito semellante, a


- Chamada á
rebeldía duns mozos galegos fai esta chamada á Mocidade intelectual da nosa mocidade para
Terra. que non continúe
a facer o mesmo
cós epígonos.
O xesto
Non nos erguemos do xeito que o fan a maioría dos que noutras terras publican
manifestos máis ou menos literarios.
Case todos eles tencionan arrecadar adeptos para algún novo ismo que aparece - Ataca mesmo ás
querendo ser a deriadeira verba da moderna Estética cando, en verdade, non son máis vangardas.
que unha nova proba de que un esnobismo operetesco invade a.Liieratura.
Nós tencionamos tan só facer unha protesta forte,densa e implacable contra os vellos.

Os vellos

Os vellos non son os que escribiron ha= moitos anos -ueles son os devanceiros. Os
vellos son os que escriben hoxe como se vivisen no antonte dos séculos. E a lei de
sucesividade que nos fai respetar ás devanceiros, é a mesma que nos ergue e move - Critica os que
para enterrar os vellos en vida, baixo a lousa inrnábil da súa vulgaridade, pola acefalia escriben no
que supón o desexo de definir co pasado a hora de hoxe. Esta gafuara, de ser leigada a século XX coma
si mesma, debera irse, por exemplo, a Madrid, metrápole peninsular da barbarie
no XIX, non aos
civilizada, onde a súa teimosía anti-cronolóxica encadraría moi ben, completando aquel
ambiente de inferioridade. Pero é a nosa desgracia que non só non fan =so senón que
devanceiros.
aínda teñen o pretendemento, que en parte conseguen, de pasar por persoeiros da
nosa cultura; e isto con outras cousas máis, é o que non pode seguir sendo.

A nosa razón - Afírmase que unha


verdadeira
Non é que nás adoezamos do tan extendido andacio de desbotar o vello por sistema e renovación do
sen razón, cousa que se ve facer a miúdo ás Juventudes doutras terras. É que xa va=
tendo carácter crónico a atrofia de sensibilidade na maioría dos que escriben en galego,
país, desde o
e arneázanos o contaixo do pobo se non se atalla o mal, Este contaxio arrepiente será punto de vista
unha realidade se a xeración galega que hoxe medra ó acougo das Irmandades nacionalista, ten
Nacionalistas, chega a tomar por mestres de sensibihdade os nosos prestixos literarios. que pasar primeiro
por unha
Tida en conta a importancia primordial que a Arte ten nos rexurdimentos raciais renovación
(miudean os movementos
estética.
nacionalistas que comenzan polo arredismo artístico) chegaremos a coidar senán
fracasado polo menos de remota eficacia o actual movemento rexurdente na Galicia se
non se consegue un troque radical no aspecto da nosa Literatura. Porque é pretender

Literatura Galega
6 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

andar cos pes atados o tratar de libertarnos dos trabamentos externos sen facer antes
o mesmo coa podredume interior.

- Insístese na
O ruralismo necesidade dunha
renovación
Os nosos poetas, dende os precursores ata os seus herdeiros actuais, non serviron estética antes cá
máis que para embrutecer o noso sentimento. Esta verdade, espallada ás catro política.
ventos, seria o verdadeiro comenzo da loita xeral galeguista, Porque o voluntario
castramento espiritual e colectivo que supón na Galicia a existencia do caciquismo.
da ignorancia. do renunciamento á vida e á dignidade, cómpre anulalo antes que no - Uso do adxectivo
terreo pohtico-social, no senso estético. enxebre de xeito
Unha conveniencia estética pura e enxebre é o primeiro paso da volta a nás mesmos. vangardista, xa
E o máximo crime de lesa patria é un verso dese xeito que pregoan as ras da lagoa que se pretenden
académica querendo irnpor o seu anacrónico croar por riba de toda voz nova, ceibe e
non renunciar ao
ceibista. Porque ese fato de eunucos literarios, de espírito choldo e ateigado
dunha declamatoira cursilería palabreira, son os que farán arre egar de si mesmo a significado desta
calquera bo galego de espírito amplexo e depurado que coide ver neles a alma palabra que non
da raza. existe noutras
Mentres que tódalas culturas europeas foron erguendo, de pouco tempo acá, linguas romances.
mausoleos de escuridade encol dese xeito de mortos en vida, ¿que espectáculo é o Con todo, este uso
que damos en Galicia? non triunfaría
Momias que fan esculturas á súa imaxe e semellanza. Mentres eles, cinguidos ó
dada a carga de
pasado, seguen cicelando estatuas feitas, fagamos nós, coas nosas inquedanzas,
unha nova figura, grotesca quizais pero nova ó fin, para retábulo dos tempos. ruralismo do
termo, que fora
unha mot clée no
XIX.
Os devanceiros

Diciamos no comenzo que respetábamos os devanceiros, pero queremos facer


constar que non é nado este respeto nin na admiración nin na inferioridade nosa.
Nós non admiramos a ninguén nin nos coidamos inferiores a ninguén. 0 noso respeto
vén de que eles non tiveron culpa de vivir nun tempo de choída incultura castelá.
Inda que nos esforzaramos por atopar algo de bo nos precursores, o noso trabarlo
sería infructuoso. Nós non podemos ollar sen carraxe o baixo e noxento ruralismo de
Losada4. Nin ese interés en converter o galego na fala intérprete de tódalas - Ataque ao canon
indecencias e vulgaridades que tiveron Losada e a maioria dos "mestres" menores. decimonónico:
Nin a baldeirez verbalista, importación madrileña e con isto xa se di todo, de Curros. Curros, Rosalía e
Non podemos prestar a nosa louvanza á socorrida e ridícula "posse" do falso
Pondal.
romantismo, enfermidade de moda naquel tempo, que chegou a deslucir algunha
das páxinas verdadeiramente nosas, grandes e persoais de Rosalía. Nin interesarnos
polo estreito
xeito de Pondal, que tan só puido ser un imperceptible eco da grandiosidade dos
rumorosos e da maxestosa paganía bárdica. 0 herdo dos devanceiros redúcese pois
a un exemplo de vontade e patriotismo, espido de toda eficacia literaria como non
sexa pola reacción que produce o desagrado.

II
"Pollitos bien"

Comenzaremos invocando a Valle-Inclán. Mestre: Chamámoslie mestre por ser


vostede o "mestre" da Xuventude Imbécil de Galicia. Noso non; que, endebén,
sabemos comparar a súa modernidade coa cobardía do debre tan só pode vivir - Ataque a Valle
facendo claudicantes concesións ó forte. Non tería o seu nome acolleita nestas liñas Inclán, ao canon
se quixeramos tan só chamarfle aquilo. Pero ten que ser ó falar dese fato de cabezas español, aínda que
focas, nenos "foulard e de rubi", engaiolados polo innegable prestigio da prosa e da
pola
ridícula mentira dunha epopeia aventureira que vostede, unha e outra, falsifican.
Sabemos que con intermedios himnarios ó Gran Pontifice da baldeireza en traxe de correspondencia
festa (Este Gran D. Ramón ...) entran a estrago pola fala meseteira, con gran de Manuel Antonio
desprestigio dela, por certo. Tamén sabemos que adoecen de imbecilidade, inxénita sabemos que o
ou contaxiada, e que a vostede lle debemos o telos levado para "alá". Isto admiraba.
derradeiro é cousa que nunca ben lle agradeceremos.
Agora, o que quixeramos conseguir da súa incensada personalidade sería que
intensificase a campaña castelanizante porque nos arrepía o pensamento de que - Oposición Galiza
eles se coidasen chamados por estas nosas verbas de mocidade e chegase algún a vs. Castela e
desertar de la "lengua de Cervantes" para vir a baldeirar na nosa Fala as produccións Madrid como
do seu serrín encefálico. Esto estaría moi mal. Mal para o castelán, idioma oficial da símbolo da anti –
cursilería, que, polo mesmo ten dereito a aquelas cousas, e mal para o galego, digno
Galiza.
de moita meflor sorte. E a vós, pobriños mamaleites literarios, desexámosvos
cordialmente que calquera día vos publiquen un verso na derradeira fofia dunha
desas indixentes revistas madrileñas, doada palestra dos vosos esforzos, que é o
máximo desiderátum voso, Madrid precísavos para personaxes da súa opereta

4
Losada é unha errata, Manuel Antonio refírese aquí a Lamas Carvajal.

Literatura Galega
7 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

Tamén hai outros

Hai os que teñén algún valor e desménteno expresándos en castelán. A estes só - Refírese a persoas
queremos recomendarlles que escriban en catalán, inglés ou francés. Extranxeira por cuxa obra é
extranxeira, vale máis unha fala de Europa que a da Meseta. , Hai os galegos interesante, pero
capacitados para vivir hoxe que, por rutina, seguen ollando para atrás. Porque que escriben en
agardamos a súa conversión, só queremos dicirlles que xa é hora. Hai os dunha certa castelán.
clase derradeira, dos cales abonda con... non falar deles.

III
Nós

Despois de ter dito que non traernos pretensións doutorais nin doutro xeito
semellante, xa non cómpre dicir que estarnos moi lonxe de querer impor ningunha
concreta lexislación estética.
Cansos xa de percorrer canijos vellos e fracasados, temos arrenegado de todos eles;
pero non queremos sinalar un camino determinado. A nosa ruta, nos primeiros
pasos,
quere tan só coñecer por onde non debemos ir: tódolos outros caminos poden ser
- Proclama o
nosos. ANovidade que enxerguemos é tan só un anedamento, un ceibamento do individualismo.
pasado sen a definición da súa resultanza: isto é arbitrariamente persoal,
E aquí cómpre que manifestemos a falla de creto que nos merece a gran parte dos
novos "movementos" literarios e artísticos, con ningún dos cales, enténdase ben,
queremos que se trabuque a nosa rebeldía. Porque case todos eles esquecen unha
daquelas dúas bases. Ou son un negamento non só do pasado se nón de tódolos
tempos e tódalas cousas, dende o bo gusto ata a razón máis rudimentosa, ou queren
encadrar a estética actualista en dogmáticos pieceptos, todo o novos que se queira
pero pouco respetosos, dende logo, coa anárquica dilecn individual.

- Avoga pola non


A fala fixación da
lingua para que
Tamén nos temos, inda que noutra orde, os nosos imperativos, e comenzamos pola
máis agresiva intrasixencia na Fala. Unha fala que non estea pervertida por sexa un
académicos nin por puristas; que non sufrise os estancamentos de verdugos instrumento do
armados de gramática que; a -emparedasen nun feixe de regras como quen garda artista, e non que
un mito en sete uchas concéntricas, terá que ser unha fala de inmellorables o artista sexa
posibilidades porque o seu estado ceibe permitiralle axeitarse a tódalas navidades, a escravo dela. Esta
tódolos variamentos posición é
porviristas que tome o noso gusto. E consentirafle o seu indelineamento ser cicelado
de xeito que ela sexa un instrumento do artista e non el escravo dela.
defendida tamén
Pero hai aínda unha razón de orde suprema: a nosa Fala é nosa. Pospola a outra por outros poetas
calquera, é unha forma do suicidio. Esta nosa exaltación do Verbo tamén quere dicir coma Uxío
algo ós vellos e castelanizantes. Algún deses escribidores híbridos. bilingües Novoneyra.
queremos dicir, que fan da literatura algo así como un deporte que favorece a
dixestión, arrecada o galego cada vez que quere dicir unha estupidez moi grande,
- Referencia á
reservando o castelán para cando coidan ("eles") que están en razón. A maximidade diglosia na
da devoción que temos pola nosa Fala, pódelles dar a medida do desprecio que literatura: uso do
sentimos por eles. galego para os
temas “menos
serios”.
Desbotando
- Crítica aos
Arrenegamos de mestres e dos seus consellos. Toda voz allea tende a excusar a nosa membros do
sinceridade. que é sagra porque é a nosa vida e debemos espertala a non ser Grupo Nós, aos
desleigados a nos mesmos. Arrenegamos da Le= e do Costume. Cada importa que denomina
alleeira vén a roubarue á nosa mocidade unha á. Arrenegamos dos temas obrigados. alleiros por estar
É vergoñoso falar da escravitude da Terra, mentres non se teña feito todo o que pendentes da que
cómpre por anulala. 0 pranto e a elexía, fixeron coidar ós alleos que somos un pobo
de mulleres.Como bos cidadáns da futura República Gale gardemos os nosos cantos
acontece na
patrióticos para o día en que deam s o vento a sua Bandeira e non poidan ser cultura fóra de
testigos da cobardía e da mansedume. A literatura paisaxista ó deito de fotografía Galiza.
iluminada
con notas de turista burgués é a maior caloña da nosa paisaxe, que aínda agarda a
sensibilidade complexa do noso tempo para ser interpretada. Arrenegamos de toda
- Ataque ao
imitanza. A dos vellos en nome da Vida; a dos nosos en nome da Novidade. mimetismo do
Romanticismo.
Individualismo.
- Individualismo,
Consagramos a individualidade ata o extremo de desexar que a definición de cada un que contrasta coa
de nós sexa unha verba: o seu propio nome. súa posición
nacionalista. É
unha postura que
tamén podemos
observar na obra
poética de Manuel
Antonio, por

Literatura Galega
8 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

exemplo, en
“Excelsior” de
Foulas.
IV
¡Mocidade!

Agora cómprevos dicir, mozoa da nosa Terra, se pensades seguir indo costa abaixo
polo tempo ou encarados co porvir.
- Chamada á
Se queredes libertarvos do xerme da veller e da morte. Se queredes adonarvos da
vosa mocidade ou seguir sacrificándoa nun altar de Mitos e Fracasos. mocidade
Cómpre romper a marcha pola mesma estrada que fagamos cos nosos pasos e
afrontar nela unha peregrinaxe sen chegada, porque en cada relanzo do camiño
agárdanos unha voz que nos berra: ¡Máis alá!

4.4.2. Principios poéticos

1) Prosas metapoéticas:
a) “Fatiguemo-nos”:
Crítica á poesía paisaxística e ruralizante do XIX e descrición do
galego coma un pobo infatigable, que repite o xa feito unha e outra vez
(coma a rima fácil: -iño, -iña). Polo que avoga por unha ruptura en
relación coas vangardas europeas.
Cita de Borges criticando o modernismo, nun momento no que aínda era
un descoñecido.
O fragmento si o único que nos trai o abril é un saldo de frores de bazar
adiántase á afirmación de Elitot (abril é o mes máis cruel).
Imaxes creacionistas (sen referente real) coma onde as imaxes
vengativas disparan escándalos.
b) “Prólogo de un libro de poemas que ninguén escribeu” , ficción na que
reconstrúe un prólogo para un libro inexistente, pero que lle gustaría que
existise.
Individualismo característico de Manuel Antonio, malia a súa
participación en movementos coma o anarquismo e o nacionalismo
(afíliase ás Irmandades da Fala).
Estética popular concibida coma un punto de partida, ao contrario que
Castelao, que a vía coma un fin.
Asalto á razón: ataque á gramática.
Referencia ao aforismo bíblico de que a letra mata e o espírito vivifica.
Con todo, sempre queda na obra de Manuel Antonio algún trazo de
sentimentalismo.

2) Primeiros poemas:
a) (1918), poema en castelán de estética romántica.
“Solo tú, luna pálida...”
Posteriormente abandonará definitivamente o castelán e tamén os elementos
románticos.
b) “Lamentación” (1918): sextetos hendecasílabos (AABCCB) de estética
romántica. Composición publicada no xornal La Razón en maio de 1918.

Literatura Galega
9 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

c) “O sol d’a libertade” (1918): composición ideoloxicamente próxima á poesía


de Cabanillas (ideoloxía, referencias ao rei Artur...), na que o verso é rimado e
metricamente medido. Estamos xa perante unha composición en galego5.

O sol d’a libertade

Cando o sol lostreguee tral-a outra6 montana


colle a fouce sagrada e bota un forte aturuxo
que se escoite n’a aldea e n’a cibdá lexana
onde a servil Infamia seu negro trono puxo.

Cando o sol alomée, lumioso e radiante,


marcha ergueito e disposto pol-a ruta esquencida.
Podes facer, si queres, a tual i-alma xigante
Podes hachar, si loitas, o que val máis que a vida.

Cando, longo n’a tarde, voe outro hourizonte,


de xionllos recibe, dend’a cume d’o monte,
a postreira raiola que revoe n’o val.

E garda no teu peito o rayo derradeiro,


e xura coma un vello i-andante cabaleiro,
defendel-o hastra a morte, coma un Santo Graal.

d) “Soio”:soneto no que aínda está presente o eu psicolóxico. É probable que


Manuel Antonio estivese a pasar unha crise relixiosa cando escribe esta
composición, na que se reflicte a soidade romántica.

Soio

Soio m’atopo no medio das xentes,


como unha folla antre as ondas do río;
mentres no fondo do meu peito frío
sinto sonar unhas horas doentes

Ledas sorrisas susurran a rentes;


son como bágoas d’un maino recío
sobres do fogo. Tamén eu sorrío,
porque os recordos me veñen ás mentes.

Y-ó relembras as edás frorecidas,


entre traxedias de amor, esquencidas,
píntase a mente de azules paisaxes,

brancas feituras de Virxe, sinxelas


frores caídas do carro de estrelas
onde pasean do Ensono as imaxes.

[1918]

e) “Rima”: aínda non estamos perante o verso libre, unha das conquistas do
Imaxinismo (T. S. Eliot e Ezra Pound).
5
Manuel Antonio fixera un pacto de sangue cos seus amigos para non volver escribir en castelán.
6
É probable que haxa unha errata e que Manuel Antonio quixese escribir outa (termo recuperado da
toponimia), non outra.

Literatura Galega
10 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

Rima

CHOVE, de xionllos, chove


Cantiga d’a boa dor.
A choiva xa non se move.
O sono d’o mal amor.

As horas van recolleitas


n-un querer que non sei que é.
Morren lá lonxe, desfeita,
as badaladas sin fe.

N-as ruas deitan as tellas


un son silandeiro e xordo.
N-o alaudo d’un trascordo
as fraternidades vellas.

Chove, de xionllos, chove.


O cantar d’a boa dor,
materno e fraterno, emove
o sono d’o mal amor.

Santiago, novembro, 1919

f) “Dispois”:

Dipois...

Branca tea de liño,


esquelete enrolado,
rayola do camiño
longo, teso, fatal y-enfariñado.

Catro meigas peladas,


unha angarella torta.
A luz do sol deitando labazadas
n’as catro meigas e na longa morta.

Un branco can que turra


c’os dentes do farelo:
un corvo que o apurra
desenrola n’os altos un novelo.

Empedregouse a valgada. Ninguén.


Unha mirou tres veces cara atrás
Agardo inquedo a ver si pasa alguén
pra meterme detrás.

Que cousas conta a vella!


(Esta vella esquencida,
inquedante e sabida,
que fai tremar c’a risa de chavella.)
.........................................

Un can arripiante
dixo ó lonxe non sei que longa cousa.
Pasaba un camiñante
d’unha roita que endexamais repousa.

N’o fondo d’a valgada,


doume inquedanza o vello casarello
d’a vella abandoada.

Había un forte arrecendor a cera


Dispois...
Dispois dixeron que morrera...

Literatura Galega
11 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

Febreiro, 1920

■ Elementos innovadores:
Disposición das liñas;
Fai referencia á comitiva dun enterro, pero non de xeito claro, polo que o
lector ten que facer un esforzo ao ler o poema.
■ Elementos tradicionais:
Rima.

g) “Do xornadario d’un estudante” (abril de 1920), unha composición que xa


ten moitos trazos vangardistas:
D’o xornadario d’un estudante

ISTA cidade un día solagou-se


n-un fracaso que pra chorar orballa
e n-a brétema d’unha
luz loito – maino
Dorme sonos antigos
que espalla
n-os sentimentos
n-os pensamentos
Fain-o
c’un arrolo de canos fraternos
cinguidos d’un esprito monoforme
que os aconsella
n-a desuada noite informe.

Pousada de inconcreto disfrace de bohemia


Intimidade ispida
A luz acobardada
Un cano
preto
espalla unha pademia
A noite trasnoita mollada.

A leición de mañán:
Química
Logaritmo

Opinión encol d’un prestixio noxento:


Mecanizar o ritmo
pra...
Orballa:
Espalla:
N-o sentimento...

A ollada
alleeira
pousando-se n-as liñas
Doemos unha coita
Pensamos máis alá
Aluciñante
lírica chuvisca
tí adiviñas
o que me dí o teu son cando m’atopa só?

Unha opinión da Química:


H2O

Abril, 1920

Literatura Galega
12 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

■ Especial disposición das liñas para completar o sentido do poema, algo que
xa propuxera Marinetti.
■ Verso libre coa vocación de non aterse a esquemas que axuden á
memorización do poema. Con todo, hai algunha rima a distancia.
■ Escaseza de puntuación (relacionada coa proposta de Marinetti).
■ Hai unha certa narratividade, xa que se presenta unha cidade chuviosa na
que a voz lírica está nunha pousada enfrontándose á lección de química,
pero faise de xeito fragmentado mediante imaxes xustapostas.
■ Vocabulario:
De campos semánticos non considerados dignos para a poesía ata entón
(química, logaritmo, H2O), o que supón o transvase da colaxe á
literatura.
Neoloxismos coma xornadario (xornal + diario) por diferencialismo con
respecto ao castelán diario; luz loito – maino, neoloxismo sintagmático
que pode remitir ao gris do loito de alivio ou a unha luz lúdica, aínda que
a poesía de Manuel Antonio non é moi cromática.
■ Desmitificacións coma a da choiva, que se reduce a H2O, rompendo coa
tradición europea de magnificación da auga.
■ Metapoesía: Opinión encol d’un prestixio noxento: / Mecanizar o ritmo.
■ Construción de imaxes ao xeito hilozoísta, é dicir, atribuíndolle calidades
humanas a realidades inanimadas da natureza. Este tipo de imaxes derivan
no creacionismo. Exemplos: Ista cidade un día solagou-se / n-un fracaso
que pra chorar orballa; canos fraternos; luz acobardada; noite que
trasnoita; Un cano / preto / espalla unha pademia.

Neste poema apréciase como Manuel Antonio rompe coa poesía do


século XIX e tamén coa de Cabanillas (desde “O sol d’a libertade”).

4.4.3. De catro a catro (1928)

Obra publicada na editorial Nós, dirixida por Ánxel Casal, en 1928. As


súas principais características son:
1) Influencia do Creacionismo de Vicente Huidobro (imaxes sen referente real),
cuxa obra puido coñecer:
a) Directamente;
b) Indirectamente, a través de amigos coma Xabier Bóveda ou Euxenio Montes
que acudían aos faladoiros que se celebraban en Madrid. Ademais, Euxenio
Montes estaba na Residencia de Estudiantes, onde xurdira tamén o Ultraísmo.
2) Preséntase coma un diario, pero non se conta o día a día da viaxe, senón que
se relata unha viaxe xa vivida a través dun mar abstracto e sen cor (só a
veces é caracterizado como azul). É unha viaxe iniciática que se pode
interpretar coma unha metáfora da vida.
3) En relación co anterior, contén moitos elementos de repetición que crean un
tempo psicolóxico / do discurso moito máis amplo. Son elementos:
a) Denotadores: travesía, o mesmo, troquel, repetición de versos. Un bo
exemplo disto é o poema “Travesía”.

Literatura Galega
13 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

b) Connotadores: ronsel (paso do tempo e da vida), velas (paso dos días coma as
follas do almanaque).

4) Estrutura:
a) Comeza coa composición “Intencións”, na que predomina o futuro.
b) Os poemas seguintes dan a sensación dunha realidade xa vivida, sen
sorpresas e con sensación de monotonía e fatiga.
c) A obra remata co poema “Adeus”, onde hai unha certa expresión de
sentimentos non propia das vangardas, xa que se nota unha certa saudade da
viaxe.

5. Amado Carballo (1901 – 1927)


Amado Carballo é da mesma xeración ca Manuel Antonio, a chamada
Xeración Novecentista, de 1922 (manifesto ¡Máis alá!) ou de 1925.
Insírese dentro dun movemento que recibe diferentes denominacións:
1) Hilozoísmo7: termo que nace do ámbito da filosofía, da man de Ralph
Cudworth en 1897 e remite á idea de que todo na Natureza ten un principio
animado. En Galiza denomina a poesía de Amado Carballo e a súa escola e foi
unha etiqueta proposta por Carvalho Calero, aínda que xa existía a de
prosopopea no ámbito da literatura.
2) Imaxinismo eglóxico, proposta de Arcadio López Casanova que se basea na
ausencia da figura humana na paisaxe, coma na poesía clasicista.
3) Escola imaxinista, etiqueta proposta por Méndez Ferrín, aínda que esta
abrangue un movemento máis amplo que tivera a súa orixe no Reino Unido
(Eliot).

Usa unha métrica popular e curta, semellante á do neopopularismo da


Generación del 27. É dicir, combina imaxes hilozoístas cunha forma popular.

Algúns exemplos de composicións de Amado Carballo son “Sol-por”


(Proel, 1927) ou “O galo” (O galo, 1928).

6. Neotrobadorismo
1) Antecedentes: Xohán Vicente Viqueira, Carles Riva...
2) Xorde a mediados dos anos 20 do século XX ao darse a coñecer a lírica
medieval grazas ás edicións das cantigas que fai José Joaquim Nunes, aínda
que xa en 1904 C. Michaëlis editara o Cancioneiro da Ajuda, mais era unha
edición restrinxida. O descubrimento dos cancioneiros medievais permite
achegar novos argumentos ao discurso identitario que se estaba a elaborar.
3) Caracterízase polo uso dalgúns recursos da lírica medieval.

6.1. Bouza Brey (1901 – 1973)

7
Ten a súa orixe nos prescráticos, xónicos e estoicos que consideraban o mundo coma un ser vivo
unitario. O termo hilozoísmo fai referencia á concepción do mundo como ser vivo no senso biolóxico,
mentres que panpsiquimo fai referencia ao mundo como ser vivo con alma.

Literatura Galega
14 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

1) Características da súa poesía: é o poeta galego que lle dedica máis atención
á lírica galego-portuguesa medieval.

2) Obra:
a) Nao senlleira (1933)
b) Seitura (1955)

Exemplo: “Naquel biduído de bidos louzanos” (Nao senlleira)


- Voz lírica neutra;
- Refrán;
- Paralelismo.

6.2. Cunqueiro (1910 – 1981)


1) Características da súa poesía: presenta dous tipos de poesía:
a) Vangardista, achegada á de Manuel Antonio.
b) Neotrobadoresca e nepopulista, sen a rixidez formal da de Bouza Brey e que
enlaza coa Generación del 27 española.
2) Obra:
a) Mar ao norde (1932), de carácter vangardista.
b) Poemas do si e non (1933), vangardista.
c) Cantiga nova que se chama ribeira (1933), neotrobadoresca e neopopulista.

Exemplo: “Amor de auga lixeira”


- Paralelismo;
- Vocabulario: amiga, cantiga...

Exemplo: “Con auga de sede vella”


- Refrán.

Exemplo: “Illa: oco insumiso” (Poemas do si e non)


- Vangardismo: poesía esencialista, xustaposición de imaxes e ausencia
de narratividade.

6.3. Euxenio Montes (1900 - 1982)


1) Características da súa poesía: surrealismo, colaxe (incorporación de novos
campos léxico – semánticos e estranxeirismos). É un autor moi informado
(Residencia de Estudiantes) que serve de transmisor de ideas para outros coma
Manuel Antonio. Un exemplo da súa poesía é “Good-bye, Galicia”.

6.4. Outros
1) Blanco Torres (1891 – 1936): xornalista emigrado a Cuba, onde mantivera
contacto con persoeiros da cultura galega. É autor dunha poesía esencialista e
concisa.
2) Pimentel (1895 – 1958).
3) Crecente Vega (1896 – 1948).
4) M. Luís Acuña (1889 – 1975).
5) Ánxel Xohán (1901 – 1965).

Literatura Galega
15 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC
2. A Época Nós. Poesía

6) Álvaro de las Casas (1906 – 1973).


7) Aquilino Iglesia Alvariño (1909 – 1961).
8) Carvalho Calero (1911 – 1991).
9) Antón Zapata García (1886 – 1953).

Literatura Galega
16 das Irmandades da Fala á Guerra Civil
2007/2008
USC