Está en la página 1de 8

1.

WILLAKUY HUK ATUQMANTA LAQSAMANTAWAN Huk punchawsi yarqayllaa atuq tuparun laqsawan hinaspas nin kunanqa mikusqayki yarqaykuwachkanmi nispa laqsaqa nin kiumparillay amaraqya mikuwaychu mikuruwankiqa, ganaruwanki apuestata hinaspaa nin . chaysi laqsaqa nin kay qatata latarusun llallinakuypi nispa atuqa nin llallirusayki hinaspaqa mikusqaykin yarqaykuwachkanmi nispa hinaptinsi laqsaqa nin allinmi kumparillay qam llalliruwaspaykiqa mikurwankichiki uqa llalliruptiqa manach mikuwankichu nispa nin chay laqsaqa . hinaspas laqsaqa pasan kaynata nispan kumpari atuq kay qata raskirunaypaqa kumparillay upyaykamusaq yakuchata mana chakiwananpaq kay tukuy qata wichaypi nispa, hinaspas pasaspa llapa laqsakunata quurun hinaspaschay qatapi lliw churaranakun filanpi hinaspas nin kunanqa uqanchiqa llallirusunmi mana llallirusunchu hinaptinqa llapachanchiktan mikuruwachwan chay atuquqanchin llallinanchi chay atuqta mana mikuwananchikpaq nispa , chaysi chay laqsaqa kutin apuestaq chay atuqwan. Yacharachinakuspa llapa laqsakunawan Kutirunsi kayna nispa kumparillay am yakutaqa upyaykamunia llallinakusunaya nispas pawaykun sacha sikiman hinaptisi atuqa nin maypin qam llalliwankimannispa chayna nispansi allimanta atuqqa purn hinaspas unaymanta qayan kumparillay laqsa maypiataq kachkanki nispa chaysi laqsaqa contestaramun kaypian kachkani nispa allin karumantaa hinaptinsi atuqqa raskin aypay- aypaykuqllaa hinaspas qayanpuniataq kumpari laqsa maypian kachkanki nispa chaysi laqsaqa nimun kaypian kachkani raskimuy llallichkaykia nispa hinaptinsi atuqa raskiykun aypay aypaqllaa chasi chay laqsqa contestamusqaqa huk-huk chay filanmanta hinaspas chay laqsakunaqa mana raskisqachu paykunaqa astawan sacha sikillapi uyarayasqa mana raskispa. Chaysi atuqqa pisiparusqa manaa aypayta atispa hinaspa sacha sikillapi samaykuspa hinallapi yarqaymanta waurusqa chaysi llapa laqsaqa kusikuymanta quuranakuspa fiestata ruwasqaku.

2. ISKAY SUWAMANTA TAYTAKUKUNAMANTAWAN

Huk ayllus tiyasqaku qatuspi karupia ayllukunamanta chaysi iskay forasterokuna risqaku llamkapakuq karu llaqtata hinaspas tutayarusqaku manaraq chay llaqtaman chayachkaspa hinaspas yarqayllaa risqaku lliwas tukurusqaku quqawninkutapas manaraq chayachkaspa maanas puriytapas atisqakuachu puriy purichkaspas rikurunku nina rupaqta wakna karunpiraq chaysi ninakunku

qakuchi wak qatusta chayaruspanchi suyaykusun puurunankuta hinaspa suwarukusun nispa chaysi huknin nin ari kunanqa mikuchaykusuncha nispa. Chaysi chayaruspa qawatinkuqa huk mamaku taytakuchanwan tiyasqa suyankus puunantaraq chay puuruptinkus suwakunaqa yaykurunku maskachakuq chaysi hukninqa tutayaq wasipi tullpaman yaykurun hinaspas tarirun chay taytakukunapa puchusqan apichata hinaspas qayan hukninta qamuy kay apichata mikurukusun nispa hinaptinsi contestaramun qamuy kayman nispa chaysi chay runaqa apan hinaspas nin maypin achkanki nispa hinaptinsi uyarin kaypin kachkani mikuchiway niqta chaysi mullkurispa tarirun chay mamakuchapa sikin qalarayaqta hinaspas mikuchiyta qallaykun payman huk simi kikinman huk simi chaysi tapun miskillaa kasqa nispa hinaptinsi contestan ari nispa chayqa manas huknin runachu kasqa astawanqa mamakukunas supikusqa chaywansi chay suwaqa parlasqaku hinallas chay suwaqa tukunankama mikuchinakusqaku chay apita tukuruspaas lluksin qakuchiaya richkarunqaku nispa hinaptinpas hinallas contestan ari nispa chaysi huknin suwaqa qawapia suyachkasqa paykunaqa karunman qatusmanta riruspa tapunakunku miskillaa kasqa chay api mikusqanchi nispa nin , hinaptinsi huknin nin manan uqaqa mikurqanichu chay apitaqa manan malliykachiwankichu nispa chaysi chayraq yuyaymanan chaynaqa qukkaqnin mamakukunapa sikinwancha parlarqani chay sikimancha astawan mikuchirqani nispas rirunta satikun siminman bomitananpaq manaas bomitayta atisqachu. Taytakuchaqa tutaraqsi richkarun hinaspas mamakuchantaqa nin mamaku akakuykusqanki apuray qatariy hinaspa mayllikamuy kuchina mamaku nispa chaysi mamakuchaqa nin manan uqaqa akakunichu nispa hinaptinsi taytakuqa nin pi waynaykin qamusunki mana qam akakuptiqa nispas mamakuchata maqayta qallaykun chay suwa sikinman lliw mikurachisqanpi chay api puchunkuta

3. ATUQMANTA WACHWAMANTAWAN Atuqpa sutinsi kasqa Antonio,wachwapa sutinqa kasqataq wayllita,antonios kasqa carpintero kay antoniopa warminsi risqa aycha maskaq mikunankupaq llapanku chay risqanpi mama antoniaqa tuparusqa mama wallitawan hinaspas nin atakachallaw mama wallita chakichaykiqa sumaqcha kasqa pukay pukaycha imawantaq pukayarachinki nispa chaysi mama walllitaqa nin mamaysi uchuy wawacha kachkaptiy qatun hurnuta pirqarusqa champawan hinaspas chay qurnuman sansayaruptin pamparuwasqa chay sansanwan hinaptinsi chakichayqa sumaq pukay pukaycha lluksiramusqa. Chayta uyarispas mama antoniaqa nin mama wallita uqapapas kachkanmi wawachaykuna wasiypi uqapas chaynatachu ruwaruyman?. Nin ari qampas chaynata ruwaruy pirqaruy manaraq wawachaykikunata apamuchkaspa hurnuta champakunawan hinaspa ruparachiy sumaqta sansayamunankama hinaspayki pamparuy wawachaykikunataqa hinaptinqa lluksiramunqa uqa hina sumaq puka chakicha nispa chaysi mama antoniaqa pirqarparin hurnuta hinaspas wawachankunata payqa pamparparin chaysi wawachakunaqa qaparkachaykun hinaptinsi mama antoniaqa tapukun imay horakaman pamparayanqqa nispa, hinaptinsi nin mama wallitaqa uqan nisqayki qurquya nispa , antoniaqa llakisqallaas unaymanta qurqun hinaptinqa wawachankunaqa lliwsi kaarukusqa hinaspas waurusqa chay wausqaa kaptinsi walllitaqa pawarikusqa asikuspa qatun quchaman . chaysi antoniaqa raskin wallitata mikuq chay qucha pataman chayananpaqa wallitaqa qucha chawpis mayllikuchkasqa hinaptinsi nin mama wallita kunanqa mikusqayki wawachaykuna kaachiwasqaykimanta imaniwwanqan qusay wawaykunamanta nispa , chaysi wallitaqa nin atispaqa mikuway nispa hinaptinsi antoniaqa mikusqaykinin nispas yakuta upyayta qallaykun mana tukuyta atispa ripun wasinman waqastin ama issu tupawankichu , ama rumi tupawankichu nispa ripuchkaptinsi issu uunta tuqurarin hinaptinsi antoniaqa waurparin kaynata nispa amaaya uqa hinaqa yukkachikunkichchu nispa.

4. KUCHI MICHIQ WARMA Huk wiraqucha mana mamayuq, mana taytayuq qari warmachata uywakusqa mikunanmanta,pachanmanta usuchispa kuchita uywachikusqa hinaptinsi huk kuchi rantiq runa asuykurun kaynata nispa: warmacha kuchikita rantikusqayki nispa. -chaysi warmaqa nin manam uqapachu kuchiqa,aswanqa wiraquchaypam paymi michichiwan; chaysi chay rantikuqa nin - llapallan kuchikunapa chupanta kuchuruspa millpuman hinarusunchi , hinaspa willakuq rinki caynata nispa - kuchinchita

qurquramusun pikuwan, Palawan millpumanmi yaykurparin chaymi mana lluksimuyta atinchu ninki chay wiraquchaykiman, chaysi chay warmaqa chaynarusuntaqya ninqullqita chaskirukun qinaspa siqaykun willakuq. Wiraqucha kuchinchim millpuman yaykurparin qaku qurqumusun pikuwan Palawan ninsi warmachaqa chaysi wiraquchaqa rin mana pikuyuq mana palayuq siqaykunku kuchinman qurquq, chayaruspas chupanmanta chutan qinaptinsi lliw chutarparikun chupan kuchikunapa, warmachaataqsi nin taytay pikuta palata aparamusaq kuchinchikunata qurqunanchikpaq ninsi hinaspas siqaicun apamuqchaysi warmachataqa manaa kutimunachu; astawansi lliw pachanta qullqinta aparikuspa ripukun,Manaa kutiptinsi wiraquchaqa wasinta rin pikuman palaman hinaspas manaas warmataqa tarinachu chay wiraquchaqa. Kay warmaqa ripukun qinaspansi llapa karrukunata rantiruspansi qullqisapa rikurirun chay kuchi qullqiwan. Hinaspas kutimun chay wiraquchaman pichqachunka watamanta. qinaptinsi wiraquchaqa huk niraq usukuq kakuchkasqa chaysi llapa qullqita quykun wiraquchaman kaynata nisqa.-taytay qanqa uchuycha kaptiymi uywawarqanki kay qullqita apamuchkayki nispansi quykun ,chaskikunsi kaynata nispa kaychikan qullqiwanqa waukunaykamach rantikusaq nispa kusisqallaa chaskikuykun llapa qullqita .

TAKIKUNA 1. YAKU Yakullay yaku chuya yakucha ( kutiy) Pacha mamapa wiqinmi kanki (kutiy) Amaya chinkaychu purisqayki yarqapi (kutiy) Yakullay yaku sumaq yakucha (kutiy) Chakrachallayta qarpaykapuway (kutiy) yakullay yaku chuya yakucha(kutiy)

3. MAYTATAQ RINKI maytataq richkanki , maytataq pasanki Kutiripamuway kaypi waqachkani, kuritiripamuway kaypi llakichkani yuyariya maqta imatam waqanki, yuyayiya maqta imatam llakinki yanqa puriq pasa ripuchun ripuchun yanqa istawpasa pasachun pasachun qakuchi qakuchi yachaywasiman (kutiy) qillqayta yachasun qakuchi qakuchi qillqayta yachasun yanqa waqachkanki qakuchi qakuchi yanqa purichkanki. . 5. YACHAY WASIPI GLAVEL WAYTA //Yachaywasipi clavelwayta Imasumaqtam waytachkanki Urquqasapi clavel wayta Qaykasumaqtam waytasqanki Atakachallaw apakuykiman Kulurchallaykim gustallawachkan Atakachallaw apakuykiman Asnaynichaykim gustallawachkan// 6. ISPIQUCHATA TAPUKUKUY //Ispiqupi qawaykukuy Ama uqata qawawaychu// Ispiquqa willasunkim Waqrasapacha kasqaykita Ispiquqa willasunkim Sumaq uyachakasqaykita //achqachata tapukuykuy Amauqata tapuwaychu// achqachaqa willasunkim Tampa umalla kasqaykita achqachaqa willasunkim Chiya umalla kasqaykita Lima kalliman chayarachiptiyqa Ica kalliman pusarullaptiyqa Maypiraq mamaynispa niwachkasqa Maypiraq taytaynispa niwachkasqa Taytamamanchum valido kallarqa Mama taytanchu valido karqa Icha uqachu valido karqani.

) 8. PIKICHA PIKICHA Pikicha pikicha qanra pikicha (kutiy) imachallamantam kachuramuranki imachllamantam kaniramurqanki kuyay yanaypa sikichallanpi warmayanaypa sikichallanpi (kutiy) qampa kulpaykipim warmayanachay siki nanaywan unqupuwachkan qampa kulpaykipim kuyay yanachay siki nanaywan wanurparinqa.

11. ARPASCHALLAY Arpaschallay wiulinchallay miskichata waqaykamun (kutiy) Kumarillaywan kumparillaywan tusurukunaypaq Kumarillaywan kumparillaywan takirukunaypaq Arpaschallay wiulinchallay mikichata tukaykamuy (kutiy) Kumarillaymi kumparillaymi ripukullachkana Kumarillaymi kumparillaymi pasakullachkana icha manapas tuparusaqachu icha manapas tinkurusaqachu kumarillaywan kumparillaywanqa. WATUCHIKUNA IMALLAPAS QAYKALLAPAS?..................ASA. 1. Huk suyu ruyaq iskay suyu puka Imataq chay? Bandera 2. Sikillayta kuyuykachiy maykamapas kuchusaqmi. Imataq chay? Tijera 3. Kaspiy kaspi yaykun liwiy liwi lluqsin. Imataq chay? Tallarin 4. Chapra chapra ukuchapi tusuq rumicha. Imataq chay? awi

5. Uchuchalla runacha pia, piacha. Imataq chay? Uch

HARAWIKUNA

1. KUYAYKIM ANTAWAYLLA LLAQTA Antawalla llaqta, suma, sumaq llaqta Kuyasqa llaqtachay Qayllaykipim paqarimun suma sumaq waytakuna Miski allpaykipi sapinchasqam paqarimun sara mamakuna Llapallan ayllukuna uywananpaq Qam hinaqa manan kanku huk llaqtaqa Antawaylla llaqta hukllam mayuykipas Suma, sumaq yakuyuq llapa wawaykikuna uywawanaykikupaq Chaymi kuyakuyki antawalla llaqta.

2. QILLU KAWALLITU Qillu kawallucha, piqachaykipi sumaq quyllurchayuq Qam paqarimurqanki chaymiuqa uywakurqayki Kay kawalluycha qipikachawanqa allin wiay tukunaykama nispay Kay kawalluycha yantata wasachanpi hipimunqa nispay Kay kawalluycha ima kawsaynintapas hipimunqa nisppay Kay kawalluycha qipiruwanqa intipa lluksimusqanlawman.

3.

YACHACHIQPA PUNCHAWNIN Yachachiq kaptikim awinchayta yachani Yachachiq kaptinmi sumaq qillqayta yachani Yachachiq kaptinmi wiraquchaman qispini Yachachiq kaptinmi allin qullqiyuq kani Chaymi qamuni karu llaqtamanta usutachaypas lapliy lapliyyaa Chay yachachiqta sumaq waytakunawan marqarichinaypaq kay sumaq punchawnikipi. AWPA PUKLLANAKUNA 1. awpaq warmakunaqa pukllasqaku rumimanta karuchawansi quunarukuspanku chay rumiskasqa karunku achka

Wakiqnin warmaqa pukllasqa sacha qawapis sachatas chaspisqaku karu nispa

ANKAYLLU WIRUMANTA AQA Huancane llaqtapi ayllukunas sara tipiy killapi aqata ruranku chay wiru tankayllusqamanta chay tancayllu wirutas llapa warmakuna llallinakuypi quunku hinaspa chay wirutaqa kuchilluwanmi llapa rapinta llatananku . Llapa wiruta tukurunku llatanayta hinaspa maray rumipi chamchanku tunay rumiwan, wakin aylluataqsi rumi qawapi huk rumiwan chamchanku chay chamchanankamaqa am qatun mankapi yakuqa timpuchkana tukuykun chamchayta qinaspa kusisqallaa timpuchinku, llapan ayllukuna timpuyta tukurutisi kusisqallaa tumaykunku chay upi wiruta. Chiririykun chay upi hinaptinsi tuminman qillpunku sumaqta suysuruspanku tukurunku qillpuyta hinaspas sumaqta taparunku tuminpa siminta allin aqa timpurunanpaq alinnin pachawan taparunku , paqaristintaqa sara tipiq runamansi chay aqa tankayllusqataqa upyaykachin yakunayananmanta. Kay aqataqa pacha mamamansi tinkaykun puntataraq manaraq uyaykuchkaspa. Allinlla tipiykunankuppaq mana imapas pasananpaqchay tiiqkunata. Kay tankayllu aqaqa miskillaas upya upyayllanas kamalla aqas machachikun.