Está en la página 1de 21

3.

Formación do sistema fonolóxico do galego medieval


3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

1. Vocalismo átono
1.1. Introdución
1.1.1. Posicións
As vogais átonas poden ter diferente intensidade, dependendo de:
1) Posición no seo da palabra:
a) Inicial: máis intensa cá final.
b) Medial: menos intensa e, ademais, é frecuente que se produza síncope.
c) Final.
1) Relación co acento principal da palabra:
a) Pretónica.
b) Postónica.

Do cruzamento destes dous criterios obtemos as seguintes posicións:


1) Posición átona inicial.
2) Posición pretónica interna.
3) Posición postónica interna.
4) Posición átona final.

1.1.2. Características
1) Adoita ter menos unidades có vocalismo tónico. No caso do galego serían
a) Posición interna: cinco, aínda que pode haber excepcións vinculadas á
derivación morfolóxica máis cá evolución fonética.
b) Posición final: tres, aínda que puido haber cinco arcaicas.
2) Están máis suxeitas a procesos de adición, subtracción ou indución cás
posicións tónicas. De aí que no galego medieval atopemos diferentes variantes
coma pedir / pidir, cobrir / cubrir ou ocajón / cajón (< OCCASĬŌNĒ)

1.2. Posición átona inicial


1) NÚMERO DE UNIDADES:
a) En xeral, na posición átona inicial atopamos cinco vogais:

i u
(<Ī) (<Ū)
e o
(<Ē, Ĕ Ĭ) (<Ō, Ŏ, Ŭ)
a

Ā, Ă > [a]
ACŪCULA > agulla SĀPŌNE > sabón
Ē, Ĕ, Ĭ > [e]
VĔRECUNDIA. > vergonça > seguro
SĒCŪRU
PLĬCARE > chamar HĪBĔRNU > inverno
Ŏ, Ō, Ŭ > [o]
BŎNITĀTE > bondade NŌMINĀRE > nomear
CŬPIDITIA > cobiça
Ū> [u]
CRŪDĒLE > cruel
1 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

b) Excepcións:
→ Cultismos e semicultisnos, nos que non se dan as evolucións regulares Ĭ
> [e] ou Ŭ > [o]:
Ĭ > [i]
DĬCTĀTU > dictado, ditado VĬGORE > vigor
Ū> [u]
LŬCRAR > patr. lograr, cult. lucrar

→ Palabras con tratamentos patrimoniais na Idade Media que


posteriormente foron substituídas por cultismos:

HĬSTORIA > ev. regular *estoira, med. estoria > act. historia
FĬGURA > med. fegura > act. figura

→ Oposicións entre vogais medias en palabras derivadas nas que a sílaba


tónica da palabra primitiva pasa a átona inicial na derivada1:

PĔ > p
PEDICADA > peegada > pgada
CHŎRDA > crda
*CHŎRDARIU > crdeiro vs. cordeiro ‘año’ (< CORDARIU)

2) FENÓMENOS DE MUDANZA: como xa apuntamos, os fenómenos de mudanza


fonética son máis frecuentes nas posicións átonas ca na tónica. Algúns
exemplos de mudanzas na posición átona inicial son:
Exemplo Mudanzas
- [e] > [o]: labialización (cambio por indución).
EPĬSCOPU > ebispo > obispo > bispo - [o] > [Ø]: aférese (interpretación do o coma
artigo).
DERECTU > dreyto - síncope de [e].
ECCLESIŎLA > (E)Grijoa > Grijoa - Aférese da vogal átona inicial.
- [lj] = [e] > [i]: pechamento da vogal átona inicial
MELĬORE > mellor, millor
por influencia do iode.
- [æ] > [i] (e non [æ] > [e], como sería a evolución
LÆSIONE > lijón
regular), por influencia do iode.

1.3. Posición pretónica e postónica internas


1) NÚMERO DE UNIDADES. Ao igual ca na posición átona inicial, hai cinco
unidades posibles:

i u
(<Ī) (<Ū)
e o
(<Ē, Ĕ Ĭ) (<Ō, Ŏ, Ŭ)
a

1
Isto tamén se dá na formación de diminutivos. Exemplo: hme > hmiño.

2 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

a) Posición pretónica:

Exemplos
GENERĀLE > gẽeral
*ARĒNALE > arẽal
MEDICĪNA >meezy͂a, meezynna
2
APRĪCĀRE > abrigar
*ADMONESTĀRE > amõestar
PRAECŌNĀRĪ > pregoar
VOLUNTĀTE > voontade
SALŪTĀRE > saudar

b) Posición postónica (en latín eran moi pouco frecuentes as vogais longas
nesta posición, polo que temos poucos exemplos en romance):

Exemplos
VESPĔRA > véspera
BIBĬTU > bévedo
ARBŎRE > árvore, árvor
TABŬLA > távoa

2) FENÓMENOS DE MUDANZA: SÍNCOPE. Nesta posición o resultado romance


máis frecuente é a síncope da vogal, un fenómeno que se viña producindo
desde moi antigo:
a) Latín prehistórico (s. III a.C.): grazas aos estudos de lingüística comparada
podemos saber que xa no nesta etapa se producían síncopes. Exemplos:

Exemplos
*AV(I)CEPS > AUCEPS
*COL(U)MEN > CULMEN
*OP(I)FICĪNA > OFFICINA (síncope
vocálica + asimilación consonántica3)
*POST(E)RĪDĪE > POSTRĪDĪE
*UN(O)DECEM > UNCECIM

b) Variación entre variantes con e sen síncope:


Exemplos
ARDUS e ARIDUS
BALNAE e BALINAE
CALDUS e CALIDUS
POSTUS e POSITUS

c) Síncopes no latín imperial e tardío:


→ Posición pretónica en contacto con consoante líquida:
Exemplos
CAL(E)FACERE > CALFACERE > fr. chauffer, prov. calfar

2
Os verbos da primeira conxugación latina teñen Ā na terminación do infinitivo.
3
Na forma *OP’FICINA habería unha oclusiva en coda silábica, que se resolve coa asimilación.

3 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

MAL(E)DĪXIT > MALDĪXIT > gal. maldisse


VIR(I)DIARIU > *VIRDIARIU > prov. ant. vergier > gal. vergeu, vergel, virgeu
VET(E)RANU > VETRANU > rom. bătrîn, it. dial. vetrano, friul. vedran (norte de It.)

→ Posición postónica:

Antes de consoante líquida


ALT(E)RU > gal. outro
ARTIC(U)LU > gal. artello
(a terminación –ULO sofre en moitos casos a síncope de U, dando lugar en galego a [])
OC(U)LO > gal. ollo
SUSPEND(E)RE > SUSPENDRE
TAB(U)LA > cast. tabla
VET(U)LU > VEC’LU > gal. vello
Despois de líquida ou de []
AS(I)NU > gal. asno
CAL(I)DU > gal. caldo
ER(E)MU > gal. ermo
POS(I)TU > gal. posto
SOL(I)DU > gal. soldo
VIR(I)DE > gal. verde
VIR(I)DIA > gal. verça
Desinencia da P3 de perfecto da 1ª conxugación: -ĀV(I)T
EXMUCCĀVIT > EXMUCCAUT
Outros contextos
Entre consoantes nasais:
DOM(I)NUS > dom’no > donno > dono
CANNA > cana
FRIG(I)DA (Appendix Probi e inscricións de Pompeia), Seguramente por analoxía co
seu antónimo CAL(I)DA.

d) Etapa romance: no que se refire ás síncopes nesta posición a Romania


Oriental (centro e sur de Italia e zona romanesa) quedou na fase anterior,
mentres que a Romania Occidental produciu aínda máis síncopes:
→ Posición pretónica: a síncope é norma no paso do latín ao romance
galego nesta posición. Exemplos:

AESTIMĀRE > *est’mar > *esmar > *osmar


HONORĀRE > *on’rar > *onrrar
(intensificación da vibrante) [it. honorare ]
SEPTIMANA > sept’mana > semana (semiculta)
[it. setimana ]
VINDICARE > vind’gar > vingar

No caso de termos dúas vogais pretónicas é sempre a máis próxima á


vogal tónica a que sofre a síncope. Exemplos:

CABALLICĀRE > cavalgar


COMMUNICĀRE > comungar
HUMILITĀRE > omildar
LEGALITĀTE > lealdade

4 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

No que se refire á cronoloxía da síncope nesta posición cómpre apuntar


que é un proceso fonético de moi longo percorrido, que pode cruzarse con outros
de extensión temporal máis limitada como é o caso da sonorización das oclusivas
xordas intervocálicas. Así, podemos atopar casos coma os seguintes:

Formas sen sonorización das oclusivas xordas por mor dunha síncope
antiga que fai que estas non estean en posición intervocálica
CONSUTURA > *cossutura > costura
POSITURA > postura
SOLUTU > solto
COMPUTARE > comp’tar > contar
Formas con sonorización das oclusivas xordas intervocálicas, nas que a
síncope é un proceso posterior a este
DELICATU > delgado
EREMĪTA > ermida
SALICARIOS > salgueiros
VERECUNDIA > vengonça

→ Posición postónica: a situación é semellante á da posición pretónica, xa


que a síncope é un fenómeno que se sigue a producir na Romania
Occidental, mentres que na Oriental non vai máis alá do que fora no latín
imperial. Exemplos:
LĔPORE > lebre
(a vogal postónica mantense durante máis tempo, de xeito que a oclusiva xorda sonoriza)
LĬTTERA > letra, letera
OPERA > obra
VETERU > vedro, Vedra

Con todo, dentro da Romania Occidental a síncope da vogal postónica


interna non se dá coa mesma intensidade en tódolos territorios. Así, na
Iberorromania occidental é menos intensa ca na central e na oriental. Exemplos:

BIBITU > béuedo (cast. beodo < beb’do)


CŬBĬTU > cóuedo, cóbedo, cóuado (cast. codo < cob’do)
DĒBITU > déuedo (cast. deudo)
DĒBITA> déueda (cast. deuda)
DECIMU > dézemo, dízimo (cast. diezmo)
-ĀTICU > -adego (padroádego), cast. –ad’go > -azgo
-BĬLE > -uile, -uele, -ble (AMABĬLE > amauile, amauele,
amable).
A terceira forma é menos frecuente e é probable que a súa
expansión se deba ao influxo do castelán.

Por outra banda, como fomos observando, a síncope pode producir a


aparición de novos grupos consonánticos que non son asumidos polo sistema
lingüístico, polo que son necesarios reaxustes para adaptalos:
1. Velarización (asimilación): DOMINICU > domi[]’go > domi[]go.
2. Dentalización (asimiliación): LĪMITE > li[]’de > li[]de.

5 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

3. Eliminación: COMPUTU > *comp’to > conto.


4. Disimilación: ANIMA > *an’ma > alma.
5. Epéntese: ŬMERU > *om’ro > ombro.
6. Reforzo: GENERU > gen’[]o > gen[]o; HONORARE > on[]ar > on[]rar.

1.4. Posición postónica final


1) Posibilidade de que aparezan tres unidades:
e o
(<Ē, Ĕ, Ĭ, Ī) (<Ō, Ŏ, Ŭ4)
a

Exemplos
HAC HŌRĀ > agora
MĒNSA > mesa
VERITĀTE > verdade
CANĒS > caẽs
DĪCIS > dizes
AMĀVISTĪ > amaschi (solución rexistrada
ata o século XV), amasche (solución tardía)
QUŌMODO > como
DĪCIMUS > dizemos

2) Antigo sistema con [] (< Ī) e [] (< Ŭ) átonos finais:


a) Resultados de Ī átono final no galego medieval: as solucións con [] e []
alternan ata o século XV, rexistrándose formas con [i] en textos literarios e
notariais dos séculos XIII e XIV, pero só en fórmulas fixadas de textos
notariais durante o século XV. Algúns exemplos son:
→ Formas pronominais e verbais e palabras invariables (textos literarios e
notariais do XIII e o XIV e nalgúns documentos notariais do XV):
- Pronome átono dativo:
ILLĪ > li, lli / le, lle (TC)

- P1 dos pretéritos fortes:


DĪXĪ > dizi, dixi
FĒCĪ > figj, figi
HABUĪ > ouvi
POSUĪ > pugj, pugi, pugy, pussi
POTUĪ > pudi
QUAESĪ(V)Ī > quigi, quigy, quiji
SAPUĪ > soubi
SĒDUĪ > sevi
*TRAXUĪ > trouxi

- Palabras invariables:

4
En latín non aparecía o Ū en posición átona final.

6 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

HERĪ > eiri


VIGINTĪ > viintj

→ P2 de perfectos regulares e irregulares e imperativos de verbos da 3ª


conxugación, formas nas que xa se impón [] desde a segunda metade
do século XIV. Exemplos:
AMĀVISTĪ > amaschi
*AUSĀVISTĪ > ousasti, ousaschi, ousasche
DEDISTĪ > desti, deste, disti, diste, deschi, desche
DĪXISTĪ > disesti, dissiste, diseste, disesche
FĒCISTĪ > fezisti, fezeste, feziste, fezeschi, fezesche, fezische
FUISTĪ > fuisti, fusti, foste, foschi, foysche
HABUISTĪ > ouvisti, ouviste, ouveste, ouuischi
POTUISTĪ > podesche, podischi
*TRAXUSTĪ > trouxeste, trouxisti

→ Imperativos da 3ª conxugación, nos que ata o século XIV foron


normais as formas con [], mentres que a partir de entón son xerais as
formas con [] (no Tratado de Albeitaría atopamos as formas cubri e
cubre):
DORMĪ > dormi
FERĪ > feri
SERVĪ > servi

b) Resultados de Ŭ átono final no galego medieval: o resultado de Ŭ átono


final foi [] durante moito tempo, só se abre cara a [] tardiamente. Con
todo, a abertura do [] átono final debe ser máis antiga cá de [], xa que non
se rexistra a partir de principios do século XIV. Probas disto son:
→ A metafonía nominal de moitas formas que só se explica pola presenza
da vogal velar de abertura mínima en posición átona final. Exemplo:

MĔTU > mtu > mtu > mdu > mdo

→ Nos textos do século XIII aparece con certa frecuencia a grafía <-u> en
contextos nos que posteriormente se consagraría a solución [].

Parece entón que no territorio ibérico noroccidental debeu haber un


sistema de cinco unidades en posición átona final, que en galego se reduciu
posteriormente a tres.

i u
(<Ī) (<Ŭ)
e o e o
(<Ē, Ĕ Ĭ) (<Ō, Ŏ) (<Ē, Ĕ, Ĭ, Ī) (<Ō, Ŏ, Ŭ)
a a

Outra proba disto son as solucións que aínda hoxe presentan algunhas
variedades lingüísticas coma as da área leonesa ou cántabra. Exemplos:
7 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

TARDE > tarde LŬPU > llobu, llubu


LŬPOS > llobos
HERĪ > ayeri (sen metafonía en ningún
caso)

3) Apócope de []: a vogal [] presenta apócope en posición átona final de xeito
regular cando vai precedida de consoantes que poden aparecer en coda
silábica. É o que acontece nos seguintes casos:
a) Despois de // (é probable que a evolución [] > [] sexa bastante antiga).
Neste caso a apócope da vogal final foi moi antiga, anterior á perda da
nasal en posición intervocálica, o que explica a conservación da nasal en
formas do singular coma can (<CANE) e a súa desaparición no plural cães
(<CANES)
BENE > ben, bem
CANE > can, cam
COMŪNE > comum, comũu, comũ
PANE > pan, pam

b) Despois de //,
→ Con orixe en L: a apócope é bastante regular. Exemplos:
APRĪLE > abril
5
CANĀLE > caal , cãal
FIDĒLE > fiel
MALE > mal
MORTĀLE > mortal
QUALE > qual, cal
SALE > sal
SŌLE > sol

→ Con orixe en LL: as formas con e sen apócope alternan mesmo dentro do
mesmo texto xa que o triunfo da apócope é máis tardío ca no caso
anterior. Exemplos:
*ACCU-ILLE > aquel, aquelle, aquele
FOLLE > fol, fole
ILLE > el, elle, ele

c) Despois de //:
AMŌRE > amor
DĪCERE > dizer
DOLŌRE > door, dor, dolor
MULĪERE > moller, muller

5
En bastantes formas nas que é esperable o til de nasalidade moitas veces este non aparece nos
documentos medievais.

8 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

Nos paradigmas verbais poden entrar en conflito diferentes regras, creándose


unha tensión entre a evolución fonética regular e a regularización
morfolóxica. Exemplo:
QUAERĬT > quere > med. quer > gal. moderno quer (mantemento da
apócope) / quere (regularización do paradigma)

→ Despois de //: dáse unha apócope e enxordecemento da fricativa, xa que


pasa de estar en posición intervocálica a estar en posición final.
Exemplos:
- -NS- > -ss- > -s- [] > -s []
MĒNSE > mes
MONTĒNSE > montés
PĒNSET > pes
PORTUCALĒNSE >
portugués
PREHĒNSIT > pres
SALINĒNSE > Salnés

- -S- > -s- [] > -s []


POSUĬT > pos
QUAESĪVIT > quis

→ Despois de /s/ latino non hai apócope de /e/ átono final. Exemplos:
AMAVISSET > amasse
DĪXIT > disse, dise, disso, diso
TUSSE > tosse

d) Despois de // (africada predorso-dento-alveolar sonora) en posición


prenuclear:
ACIE > az
CRUCE > cruz
FAUCE > foz
LŪCE > luz
NARĪCAE > nariz
PACE > paz
VICE > vez
VŌCE > voz

A apócope de /e/ ten como consecuencia a desafricación de //, e é


probable que o proceso de desafricación se iniciase en posición final de sílaba. Así, a
apócope despois de // non contradía a inexistencia de oclusivas en coda silábica,
xa que cando se produce a apócope a consoante convértese en fricativa. Exemplos:
CRUCE > cruz > crus
LŪCE > luz > lus
NARĪCAE > nariz > narís
PACE > paz > pas
VICE > vez > ves

9 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

VŌCE > voz > bos


outros: dis, fas, fes, ias, jas,
pra(a)s, plas, vos

e) Outros casos:
→ No galego medieval non foi posible a apócope despois de //.
Exemplos:
VIRTUTE > virtude
VERĬTATE > verdade

Con todo, tardiamente (século XV) rexístranse formas to tipo verdad, pero
son formas que se atopan na prosa notarial en documentos con importante
influencia castelanizante. Polo que é posible que estas formas existisen
en certos estilos de lingua escrita e mesmo oral, pero non son variantes
xeneralizadas no galego.

→ Apócope extrema: denomínase así un tipo de apócope que deixa en


posición final consoantes ou grupos consonánticos diferentes dos
anteriores.
- Cronoloxía: parece que comezou a estenderse no romance ibérico
desde fins do século XI.
- Orixe: tense atribuído á influencia gala que se dá na Península desde
o século XI, pero tamén puido ser unha innovación espontánea do
romance ibérico.
- Distribución xeográfica na Península Ibérica: é máis intensa ao
oriente da Península e menos ao occidente:
~ Romance oriental: é regular.
~ Romance central: é unha innovación en vigor ata a segunda
metade do século XIII, cando Afonso X intenta desterrala.
~ Romance occidental: só se documenta na Tradución da
Crónica Troiana (1373), unha tradución dun texto castelán,
polo que é posible que formas coma herdat, mort ou
verdadeirament respondan a traducións insatisfactorias.

2. Vogais nasais
2.1. Orixe
No galego medieval existían vogais con resonancia nasal, procedentes de
consoantes nasais en diferentes posicións, é dicir, de asimilacións. Estas asimilacións
podían ter dous tipos de orixe:
1) Asimilación (nasalización) anticipatoria: a consoante nasal exerce un
efecto asimilatorio sobre a vogal anterior, nasalizándoa (anticipación dos
movementos articulatorios). Posteriormente, se esta nasal desaparece, a
resonancia nasal queda en dita vogal. Esta é a procedencia da maioría das
vogais nasais medievais. Exemplos:
vogal oral + consoante nasal > vogal nasalizada + consoante nasal > vogal nasalizada
GERMANU ermãno ermão / irmão
RATĬŌNES razõnes razões

10 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

Cómpre dicir que a desaparición da consoante nasal en posición


intervocálica pode explicarse por dúas razóns:
a) A posición intervocálica é unha posición débil.
b) Efecto disimilatorio entre dous elementos semellantes, a vogal nasalizada e
a consoante nasal, que daría lugar á desaparición do segundo.

2) Asimilación (nasalización) progresiva: unha consoante nasal inflúe


sobre a vogal seguinte (mantemento dos movementos articulatorios).
Exemplos:
MĔA > mia > mĩa
Asimilación anticipatoria:-ĪNA > -ĩa
Asimilación progresiva: ME- > mẽ-

A desnasalización do galego moderno


MEDICĪNA > meezĩa > mẽezĩa > menciña
pode dar lugar a:
a) Vogal + consoante nasal: mẽ-
> men-, -ĩa > -iña
b) Vogal oral.

2.2. Vogais nasais no galego medieval

ĩ ũ
ẽ õ
ã

O galego medieval contaba con cinco unidades vocálicas nasalizadas con


valor fonolóxico en posición tónica. Aínda que non era unha oposición moi
produtiva, podemos atopar exemplos para as cinco unidades:
ã mão (<MANU) vs. mao (MALU)
ẽ fẽo ‘herba seca’ (< FENO) vs. feo (< FOEDU)
ĩ cozĩa (< COCINA) vs. cozia (COCEBAT, COCEBAM)
õ bõa (< BONA) vs. boa (< VOLAT)
ũ lũa (< LUNA) vs. lua ‘desgastar’ (LUDAT)

2.2.1. Probas da desaparición da nasal intervocálica


Os primeiros testemuños da desaparición da nasal en posición
intervocálica atopámolo en documentos do século IX, documentos latinos con trazos
romances. Así, rexístranse formas coma moástica (por monástica) ou laias (por
lagenas). Polo que no século IX debía ser xa unha mudanza consolidada na lingua
do occidente peninsular, de aí que se considere unha innovación xurdida en épocas
anteriores. Xeralmente sitúase a súa aparición en época xermánica (século V).
Así, desde antes do século IX xa existirían no romance galaico vogais
nasalizadas.

2.2.2. Evolución das vogais nasais


Xa no galego medieval atopamos innovacións minoritarias que se
corresponden con mudanzas lingüísticas que posteriormente triunfaron na lingua.
Así, no caso das vogais nasais déronse dúas evolucións posibles:

11 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

1) Vogal oral: a vogal perde a resonancia nasal, unha mudanza presente en todo o
territorio galego actual agás na área ancaresa e da que xa temos exemplos
minoritarios nos documentos medievais. Exemplos:

BŎNU > bõo > boo > bo


ARENA > arẽa > area

2) Vogal oral + consoante nasal, unha solución de distribución territorial máis


restrinxida. A consoante pode desenvolverse:
a) En coda silábica. Exemplos:
gando
GANATU > gãado >
gado
tendes (med.)
TENETIS > tẽedes >
tedes
-ons
-õos >
-ONES > -ões > -os
-ois

b) En ataque de sílaba. Exemplos:


-iño (camiño)
-INU > -ĩo >
-ío (ast. camío)

3. Os hiatos
3.1. Introdución
1) Definición: os hiatos son agrupacións vocálicas separadas por unha
fronteira silábica, que se caracterizan por seren moi inestables, o que leva a
que na maioría das linguas tendan a ser substituídos por estruturas silábicas
máis simples, é dicir, que presenten no ataque unha consoante ou
semiconsoante (CV-CV-CV).
2) Tratamento do hiatos no latín:
a) Se as vogais en hiato eran iguais o regular é que se producise unha
coalescencia ou crase. Exemplo:
COHORS > CORS

b) Se as vogais en hiato eran diferentes a solución podía ser:


→ Epéntese:
PAEONIA > PAEVONIA
(probablemente <v> representase xa unha
consoante e non unha semiconsoante)

→ Conversión da primeira vogal en semiconsoante:


LANCEA > LANCIA

3) Tratamento dos hiatos no galego medieval: podemos atopar solucións


de diferente tipo que testemuñan a tendencia a destruílos:
a) HETEROSILABIFICACIÓN: mantemento do hiato. Exemplos:
12 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

SENARA > seara


BŎNA > bõa (probablemente [])
GELĀTA > geada, giada
FENESTRA > fẽestra, feestra, fiestra (hiato ou ditongo)
MINŪTU > mẽudo, meuda, miudo (hiato), miuda (hiato)

b) DITONGACIÓN SECUENCIAL: conversión do hiato en ditongo crecente ou


decrecente pola perda do carácter nuclear dunha das dúas vogais:

FĒMINA > femea > femia (mod.)


LĒGE > lee > ley (med.)

c) COALESCENCIA ou crase:
→ Precedida de asimilación:
STEPHANU > Estevão > Esteuoo > Esteuo, Steuo

→ Non precedida de asimilación:


DOLŌRE > door > dor

d) ELISIÓN dunha das vogais:


COAGULĀRE > coallar > callar
AUDIS > oues > oes > os (mod.)

e) INSERCIÓN DUNHA SEMICONSOANTE:


RĒGĀLE > real, rreal > reyal, rayal, rrayal

f) INSERCIÓN DUNHA CONSOANTE OU GRUPO CONSONÁNTICO:


FARĪNA > farỹa > farina, fariña
FŪNĀRIU > fũeiro > fungueiro

g) EN CASOS NOS QUE PARTICIPA UNHA SEMICONSOANTE:


→ Persistencia da semiconsoante.
→ Elisión da semiconsoante:
AUDĪRE > ouir > oír

→ Inserción dunha consoante:


AUDĪRE > ouir > ouvir

→ Consonantización plena da semiconsoante:


MAIU > maio [] > mayo []

3.2. Coalescencia ou crase


A coalescencia é o tratamento do hiato para o que temos unha
información máis completa nos documentos medievais (PALATIU > paaço > paço).

13 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

1) Cronoloxía: parece un fenómeno bastante antigo, documentado xa desde o


século XIII, polo que é probable que o proceso comezase antes. Con todo, na
escrita prevalecen as variantes conservadoras, polo que o seu acceso á
escrita non debeu ser doado (as variantes innovadoras rexístranse con maior
frecuencia nos textos poéticos), pero iso non quere dicir que non tivese xa
bastante difusión na fala.

2) Para a análise da coalescencia en posición interior de palabra temos que


distinguir dous casos, en relación ao tipo de vogais que interveñen:

a) Vogais homorgánicas: vogais iguais ou semellantes no que se refire aos


órganos e movementos articulatorios. Poden darse os seguintes casos:
VASCELLU > cat. vaixell > gal. med. baixees, bayxees
1. Hiatos con V1 tónica PEDE(S) > pee(s >, pe(s)
PLĀNA(S) > chãa(s)
DOLŌRE > door > dor (minoritaria)
2. Hiatos con V2 tónica UMBILĪCU > embiigo, enbijo, ynbiigo
VIDĒRE > veer > ver (minoritaria)
*BALAT(E)RĀRE > braandar
3. Hiatos con V1 e V2 MEDICĪNAS > meezỹa, meezina, meezinna, meezynna,
pretónicas meezinha, meeziña, meezjna > mezjna(s), mezjñas, mezynas (as
formas con coalescencia só se rexistran no TA, un texto máis receptivo ás
mudanzas da lingua oral)
ORPHANA(S) > orfaa(s), orfãa(s)
4. Hiatos con V1 e V2 PERĪCULU/ -ŌS > perigoo(s), perigo, perijgos (hipercorrección, un
indicio de que o cambio lingüístico estaba en marcha: tensión entre a
postónicas
innovación [coalescencia] na lingua oral e o conservadorismo da lingua
escrita)

→ Desde o século XIII rexístranse formas con coalescencia, polo que a


innovación debía coñecerse na lingua oral neste momento e quizais xa
desde antes.
→ No século XIII parecían convivir as variantes innovadoras e as
conservadoras, preferíndose na escrita as segundas. Con todo, as
innovadoras afloran mesmo en textos coma as Cantigas de Santa María.
Cómpre lembrar a importante fonte que constitúen os textos poéticos, xa
que a rima e a medida dos versos pódennos achegar información sobre
a realización fónica das formas escritas.
→ O rexistro de hipercorreccións, especialmente en textos dos notarios e
escribáns con menor formación, son un indicio de que a mudanza estaba
en marcha. Exemplos

ACIE > aze > aaz


PERĪCULU > perijgo
HŎSTEM > oste > ooste

b) Vogais heterorgánicas: vogais nas que interveñen diferentes órganos e


movementos articulatorios. Neste caso é necesaria unha asimilación como
paso previo á coalescencia:

14 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

Unha das vogais tónica: a vogal tónica asimila a átona


CARDINĀLES > cardeaes, cardenaes (castelanismo) > cardeaas >
<áe> > <áa> > <á>
cardeas
QUADRĀGINTA > quaraenta > quareenta, quoreenta > quarenta,
<aé> > <eé> > <é>
quorenta6
<aó> > <oó> > <ó> MĀIŌRE > maor > moor, Móór, Moor > Mor
<éa> > <ée> > <é> PELAGU > *peago > peego
<eá> > <aá> > <á> PELAGIU > *Peayo > Paayo, Pááyo, Paay, Paai > Payo, Paio, Pay
<eí> > <ií> > <í> SEDĒBAT > seya > siia, sija, sia, sya
<eú> > <uú> > <ú> *FĒNŬNCŬLU (lat. tardío) > *feúncho > fuuncho
<íe> > <íi> > <í> CĪNES > *Cĩes > *Cĩjs > Cins
<óa> > <óo> > <ó> MONĂCHU > moogo, Moogo, Móógo
CONDĬCĬŌNES > condições, cõdições, condiçoes, cõdiçoes >
<óe> > <óo> > <ó> condiçõos, cõdiçõos, cõdiçoos, condiçiõos, condiçõons >
condiçons
<úe> > <úu> > <ú> (DIES) LŪNIS > lũes, lũens, lues > lũus > luns
<úo> > <úu> > <ú> ŪNŌS > *(h)ũos > (h)ũus, (h)úús > uns, hũs
Dúas vogais átonas de distinta altura: a menos baixa (pechada) asimila a máis baixa
BALISTARIU/ -ŌS > baesteyro(s) > beesteyro(s) > besteyro
<ae> > <ee> > <e>
STEPHANU + sufixo patronímico > Esteuãez > Esteuẽez > Esteues
ADŌRĀRE > aorar > oorar > orar
<ao> > <oo> > <oo>
STEPHANU > Esteuão > Esteuoo > Esteuo, Steuo
<ei> > <ii> > <i> TENEBĀMUS > *tẽiamos > tijnamos > tiñamos
<ie> > <ii> > <i> ŌRDINES > ordĩis, ordĩjs, ordijs
<oa> > <oo> > <o> LAUDĀRE > loar > *loamiñar > lóómjnar, lóómyñar

Así, no caso das vogais heterorgánicas o tratamento dos hiatos pasaría


por tres fases:
→ Fase 1: mantemento do hiato. permanece na escrita mesmo ata fins da
Idade Media (documéntase en textos de comezos do século XVI), algo
que non é estraño dado o carácter conservador dos textos escritos.
cans
cãas >
CANES > caẽs > cas
Caes
Caẽs rexístrase na lingua escrita ata finais do período
medieval, ao igual ca outras formas coma condições.

→ Fase 2: asimilación. É unha fase documentada desde o século XIII, polo


que a solución debía existir na lingua oral desde antes.
trigaes > trigáás (1297)
Esteuão > Esteuoo (1269)

6
Nas CSM podemos atopar no mesmo texto a forma máis conservadora (quaraenta) e a máis
innovadora (quarenta). Así, na 307 podemos ler:
“Quaraenta dias aquesto durou
a quarenta noites, que nunca quedou [...] ”

O autor xoga con dúas variantes, o que proba que na segunda metade do século XIII eran variantes
vivas na lingua.
15 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

→ Fase 3: coalescencia. É unha fase da que temos pouca documentación,


xa que as solucións máis frecuentes son as dúas anteriores. Porén, malia
seren poucas as variantes con coalescencia xa se rexistran desde o século
XIII, polo que a solución xa debía coñecerse na fala.
CAPĬTĀLES > cabedaes > cabedaas > cabedás (1249)
LEGĀLES > leás (1295-1314)

3) Conclusións:
a) As innovacións propias da lingua oral están presentes na lingua escrita desde
o século XIII, aínda que a escrita prefire as solucións conservadoras ata fins
da época medieval.
b) A coalescencia tiña que ser un fenómeno cun alto grao de difusión no galego
oral de fins da Idade Media, malia o conservadorismo da escrita.

4. Os ditongos
4.1. Ditongos decrecentes
1) LATÍN CLÁSICO: existían tres ditongos crecentes.
AU
Æ []
Œ []

2) LATÍN VULGAR: os resultados románicos e as fontes do latín vulgar indican


que debía contar cunha maior cantidade de ditongos decrecentes có latín
clásico.

3) GALEGO MEDIEVAL: existía unha ampla gama de ditongos crecentes, tanto


con semiconsoante palatal coma velar:

 
   
   
 
Semiconsoante palatal Semiconsoante velar

Os procesos fonéticos que conduciron cara á súa creación puideron ser


diversos: debilitamento de oclusivas en coda silábica, metátese de iode, etc.

4.1.1. Resultados do ditongo latino AU


O ditongo AU latino coñeceu a monotongación no latín vulgar, pero non
se estendeu tanto coma nos caso de AE e OE. De aí que nas linguas románicas
actuais atopemos tres tipos de resultados: [] (romanés), [] (castelán, portugués
común) e [] (galego).
16 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

1) Convivencia de variantes con e sen monotongación. As variantes con


e sen monotongación deberon convivir durante moito tempo. A variante
monotongada considerouse unha innovación propia de individuos rústicos,
que a levaron a Roma, onde conviviron variante innovadoras e conservadoras.
Así, o emperador CLAUDIUS recibía o nome de CLODIUS de xeito informal.
2) Consolidación da monotongación nalgunhas voces: a monotongación
debeuse consolidar en voces nas que os resultados románicos son sempre
monotongados.
a) AU > [o]
AULA > ŌLLA > ola (non *oula)
CLAUDIUS > CLODIUS > Claudio (cult.)> Clodio, Croio, Cloio
AURIS > AURICULA > oric´la (Appendix Probi) > orella (non *ourella)
PAUPER > POPER > pobre

b) AU > [a]: neste caso prodúcese unha disimilación, xa que son voces nas que o
ditongo vai seguido dunha sílaba cunha vogal velar pechada como núcleo.
Exemplos:
AUGŬRIU > AGŬRIU > afgoiro
AUSCULTARE > ASCULTARE > ascoitar

3) Resultado [] no galego: é o resultado máis estendido no galego para o


ditongo latino AU e nel prodúcese unha asimilación parcial do núcleo do
ditongo á semivogal velar. É un resultado xeneralizado desde o século XIII e
tamén nas fontes latinas con voces románicas anteriores a esta data (no
século X rexístranse formas coma bouzas ou souto < SALTU), polo que debe ser
un cambio moi antigo.

a) Voces procedentes do ditongo primario AU:


AUDIO > ouço
AUT > ou
THESAURU > tesouro
TAURU > touro
AURU > ouro
CAUSA > cousa

b) Voces procedentes dun ditongo latino secundario []: son voces nas que o
ditongo [] non se atopa no étimo latino, senón que é resultado dalgunha
evolución intermedia.
→ No grupo latino AL-, no que o L- en posición implosiva é realizado como
velar, polo que en posición débil pode converterse en semiconsoante
velar [], dando lugar a un ditongo secundario [] que evoluciona de
xeito regular para []. Exemplos:
AL-> [] > []
TALPA > taupa > toupa

17 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

ALTU > *auto > outo7


→ [] < metátese que se produciu no latín vulgar. Exemplos:
HABUIT > *HAUBI > ouui > ouue > houben
CAPUI > CAUPI > coube > couben

c) Voces de orixe non latina: trátase de préstamos xermánicos co ditongo


[], que presenta a mesma evolución ca nas voces de orixe latina.
Exemplos:
xer. RAUPA > roupa
xer. RAUBŌN > roubar

4) Monotongacións tardías do ditongo []:


a) Casos nos que o resultado [] vai seguido dunha consoante tónica,
formándose un grupo vocálico complexo (vogal tónica + semivogal + vogal
tónica) cuxa pronuncia debe realizarse sen ningún apoio consonántico. Nestes
casos para facilitar a pronuncia poden aparecer dous tipos de solucións:
→ Epéntese consonántica, de xeito que se introduce un apoio
consonántico.
→ Simplificación da secuencia vocálica.
Simplificación do grupo
Étimo Evolución regular Epéntese consonántica
vocálico
oír
AUDĪRE ouír ouvir, ouguir (solución máis frecuente no
gal. med.)
LAUDARE louar louvar loar
CLAUDĒRE
8
chouer choer
(única solución no gal. med.)

b) Situación do ditongo en contextos fonéticos que non permiten o seu


mantemento:
→ Trabado por []:
(VĪLLA) PAULĪ9 > *Poul > Pol

→ Trabado por []:


(VĪLLA) MAURI > *Vilamour > Vilamor

4.1.2. Ditongo [] / []

1) Realizacións: a realización deste ditongo podía ser [] ou [], aínda que
[] parece que podía ser a máis común no galego medieval (coma no actual)
e tamén é a esperable dado que o núcleo vocálico vai seguido dun iode.
2) Grafías medievais: <ei>, <ej> e <ec> son as máis frecuentes.

7
Forma presente na toponimia actual (Montouto, Silvouta, Vilouta, etc.) que foi substituída polo
cultismo alto.
8
CLAUSA > chousa ‘terreo cercado’
9
Os topónimos de posesor presentan o nome do posesor en xenitivo.
18 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

3) Orixe:
a) Ditongo [] secundario, orixinado de diferentes formas e en diferentes
etapas:
Ditongación ib. BAIKA(S) > veyga(s), ueyga(s), veiga(s), ueiga(s)
secuencial dun antigo
LAICU / -ŌS > laygo(s), leigo(s)
hiato /ai/ latino ou
prelatino MĀIŌRĪNU > *MĀIRĪNU > meyrino, meyrinho, meirino
ADITU > eydo, eido
Eliminación dunha
consoante ou HABEŌ > *HAIŌ > ey, ei, hey, hei
semiconsoante en
posición intervocálica -ĀVI > lat. vg. -ai > -ei
AMĀVI > amey, amei
KT:
Debilitamento e
LACTE > *laite > leyte, leite
semiconsonantización
GR:
dunha oclusiva
FRAGRĀRE > FRAG.RĀ.RE / FLAG.RĀ.RE > cheyrar, cheirar
implosiva no interior
KS:
dun grupo
AXE(S) > eyxe(s), eixo(s)
heterosilábico
FASCE(S) > *FACSE(S) > feyxes, feixe(s)
[]:
GLAREA > leyra, leira
Metátese do iode nos VARIA(S) > veyra(s), veira(s)
grupos [] e [] []:
CASEU > quejo, queyjo, queyjo
MANSIŌNES > MASSIŌNES > meyiões
Transformación
experimentadas
noutros dominios FRATRE(S) > (provenzal) fraire(s) (debilitamento da oclusiva dental xorda) >
lingüísticos por (gal.med) fraire(s) > freire(s)
palabras tomadas en
préstamo

b) Resultados que non proceden dunha fase [], senón de Ĕ, Ē ou Ĭ:

[]
> leyto, leito (* > )
LĔCTU
DĒRĒCTU > dereyto, dereito
STRĬCTU > estreyto, estreito

Debilitamento e []
semiconsonantización SĔX> seys, seis
dunha oclusiva en ĔXIT > eyxe (‘saír’)
posición implosiva no PĬSCE > *PĬKSE > peyxe, peixe
interior dun grupo []
consonántico ÍN.TĔ.GRU > IN.TÉG.RU > enteyro, enteiro
heterosilábico []
RĒGNU > reyno, reino

Neste caso a non palatalización do grupo [] (coma en AGNU >


año ou COGNOSCERE > coñecer) pode deberse a que se tome o
substantivo rey como modelo.

19 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

[]
MĀTERIA > madeyra, madeira
Metátese do iode FĒRIA > feyra, feira
[]
THĒRĒSIA > Tereija, Tereyja
Eliminación de DEDĪ > dey, dei
consoante LĒGE > lee > ley, lei
intervocálica RĒGE > rey, rei

4) Cronoloxía: xa se documenta en textos latinos do século IX, sendo a forma


máis antiga Oseyra (830) < URSARIA (URSUS + -ARIU), polo que debía estar
presente con anterioridade na lingua oral. É a solución normal, pero aínda no
galego actual se poden atopar variantes dialectais con [] (parte centro-
oriental de Lugo e Ourense) en casos nos que antigamente se formou un hiato
[] (mazaria, aira, abelaira, etc.):
maceira
(ARBORE) MATTINARIA > maçãaira
mazaira

4.1.3. Ditongos [] / [] – []

1) Realizacións: a realización deste ditongo podía ser [] ou [], aínda que
[] parece que podía ser a máis común no galego medieval (coma no actual)
e tamén é a esperable dado que o núcleo vocálico vai seguido dun iode.
2) Grafías medievais: <oi> e <oy> son as máis frecuentes.
3) Variación /i/ - /i/:
a) Resultado /oi/ constante na lingua medieval (aínda que non na actual) :
→ Combinacións nas que había un antigo Ŏ e máis un iode, cuxa orixe
pode ser:
CŎCTU / -ŌS > coyto(s), coito (‘cocido’)
Debilitamento dunha
NŎCTE > noyte, noite
oclusiva en posición
ŎCTO > oyto, oito
implosiva
CŎXA > coyxa, coixa
CŎRIU / -ŌS > coyro, coiro(s)
Metátese MŎRIOR > moiro (P1 pres. ind. de morrer)
*NŎVIU > noivo
Desaparición dunha consoante intervocálica:
BŎVE > boy, boi
Outras
Ditongación dun antigo hiato:
circunstancias
IN.TRŎ.I.TU > IN.TRŎI.TU > entroydo, entroido, antroido, ontroydo
PŎST > poys, pois (problema etimolóxico)

→ Étimos co grupo –ŌRI, nos que se produce a metátese da antiga vogal


palatal:

DŌRIU > Doyro, Doiro


-TŌRIU, A / -ŌS, -AS > -doyro(s) / -doyra(s):ajudoyro, corredoyra,
corredoira, dormidoiro, dultadoyro, estremadoyro, Geitadoyro,
manjadoiro, parladoyro, Poussadoyro, Pousadoyro, trauadoyro...

20 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1. Vocalismo II: vocalismo átono, hiatos e ditongos

b) Variación /oi/ - /ui/:


→ Desde o século XIII cando as vogais nucleares combinadas coa
semiconsoante palatal posnuclear proceden de Ŭ e Ū:

LŬCTAS > lyutas, luita


Grupo ŬCT > oj > uj
LŬCTĀRI > loytauã, luytou, luytasse, luitavan, luitando,
(pechamento pola actuación
luitar
do iode)
TRŬCTA > troyta, truytas, truitas
Grupo ŪCT > uj > oj (por EXSŪCTU > eixiuto, enxoyto, enxoyta
analoxía coas formas FRŪCTA > fruyto(s), fruito, froyto(s), froito(s)
procedentes de Ŭ, nas que se LŪCTU > luyto, luito, loyto, loito e o derivado lyutosa,
produce variación) luitosa, loytosa, loitosa
Grupo ŬLT > *out > oit
AUSCŬLTĀRE > ascuitar, escoitar, ascoytar, ascoitar e o
(a consoante implosiva
substantivo deverbal ascuytas, ascoytas.
realízase como velar e, ao
CŬLTELLU/ -ŌS > cuytello(s), cuytelo, cuitelos, coytelo(s),
estar en posición débil, dá
coitelo.
lugar a unha semiconsoante
MŬLTU/ -ŌS > muyto(s), muito(s), moyto(s), moito(s)
velar que pasa a palatal por
VŬLTURE(S) > vuytores, auuytor (prótese), boytores,
analoxía coas formas con
uoytores
alternancia)

Grupo ŬRI AUGŬRIU > aguyro, aguiro, agoyro, agoiro

→ Noutros casos:

Debilitamento de [k] *COCTĀRE10 > coytar, coitar, cuitar e o substantivo


implosivo deverbal coyta, coita, cuyta, cuita

Perda da oclusiva sonora


CŌGITĀRE > coydar, coidar, cuydar, cuidar
intervocálica

Perda de [l] intervocálico SŌLITĀTE > soydade, soidade, suidade

FUIT > foy, foi, fuy, fui

4.2. Ditongos crecentes


5) No galego medieval, ao igual ca no galego moderno, son poucos os rexistros
de ditongos crecentes. Xeralmente atópanse en formas cultas ou semicultas:
aniversario (sen metátese de iode, como é esperable nas voces patrimoniais),
elocuencia, ciencia, etc.
A documentación da que dispoñemos parece apuntar cara a unha certa tendencia á
conversión dos ditongos crecentes en hiatos (tamén acontece no galego moderno).
Exemplo: Sarria > Sarrea (1329, 1414); lengua / lingua > lengoa.

10
Étimo moi dubidoso.
21 Historia da lingua galega
2008/2009
USC