Está en la página 1de 22

3.

Formación do sistema fonolóxico do galego medieval


3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

0. O sistema vocálico latino


0.1. Latín clásico

Ī Ū +pechadas
Ĭ Ŭ
Ē Ō
Ĕ Ŏ
Ā Ă + abertas

palatais ou velares ou
centrais
anteriores posteriores

No sistema vocálico latino distinguimos tres tazos opositivos:


1) Punto de articulación:
a) Vogais velares ou posteriores: /i/, /u/.
b) Vogais palatais ou anteriores: /e/, /i/.
c) Vogal central: /a/.
2) Grao de abertura ou elevación (a máis abertura menos elevación da lingua e
viceversa):
a) Vogal de abertura máxima e mínima elevación: /a/.
b) Vogais medias: /e/, /o/.
c) Vogais de abertura mínima e máxima elevación: /i/, /u/.
3) Cantidade ou duración:
a) Vogais longas <ˉ>.
b) Vogais breves <˘>.

0.2. Latín vulgar


B) Variedades sen oposición de cantidade
I U
E O
A

É probable que a oposición de cantidade non se dese en tódolos falantes


de latín nin en tódolos contextos para un mesmo falante. Exemplos disto son:
a) Evolucións que presentan no éuscaro os préstamos latinos, nas que non se
distingue entre vogais longas e vogais breves:
Evolución Exemplos
LĪNU ‘liño’ > liñu
Ī> i
FĪCU ‘figo’ > piku
CIRRU ‘mechón’ > kirru
Ĭ> i
PICE ‘pez’ > pike
SĒMEN ‘semente’ > seme
Ē >e
SĒNSU ‘senso’ > zensu
Ĕ>e TEMPORA ‘tempos’ > dembora
Ū>u MŪRU > ‘muro’ > muru
Ŭ>u MUCCU ‘moco’ > muku
Ō>o COHŌRTE > ‘cohorte’ > korta
Ŏ>o CORPUS ‘corpo’ > gorputz
1 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

POPULU ‘pobo’ > populu

b) Evolución das voces latinas no sardo:


Evolución Exemplos
Ī>i URTĪCA ‘ortiga’ > urtika, urtiga
Ĭ>i PICE ‘pez’ > pike, pige
1
Ē>e TEMPUS ‘tempo’ > tempus
Ĕ>e MULIERE ‘muller’ > muzdere
Ū>u DŪRU ‘duro’ > duru
Ŭ>u BUCCA ‘boca’ > bukka
Ō>o SŌLE > soli
Ŏ>o BONU > bonu

c) Evolución das voces latinas nas linguas xermánicas.

C) Variedades nas que as oposicións de cantidade pasan a ser de grao de


abertura
En certas variedades do latín parece que se mantiveron as oposicións de
cantidade, pero que estas pasaron a ser de grao de abertura, xa que:
a) As vogais longas eran realizadas cunha elevación maior, é dicir, con menor
grao de abertura.
b) As vogais breves eran realizadas cunha elevación menor, isto é, cun maior
grao de abertura.

Ị̄ Ụ̄

Ĭ̢ Ŭ̢

Ẹ̄ Ọ̄

Ĕ̢ Ŏ̢

Ạ̄ Ă̢

Estas realizacións das vogais latinas conducirían a un sistema con cinco


graos de abertura:

Ị Ụ
Nivel 5
(> Ī) (<Ū)
I̢ U̢
Nivel 4
(<Ĭ) (<Ŭ)
Ẹ Ọ
Nivel 3
(<Ē) (<Ō)
E̢ O̢
Nivel 3
(<Ĕ) (<Ŏ)
A
Nivel 1
(<Ā, Ă)

1
A vogal non é longa, pero si a sílaba TEM.
2 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

1. Vocalismo tónico
1.1. Evolucións regulares
Este sistema de 9 elementos é un demasiado complexo (raro nas linguas
vivas coñecidas). Os testemuños do latín vulgar evidencian que a fins do século II e
comezos do III xa debía estar consolidada a confluencia entre os niveis 3 e 4,de xeito
que o sistema vocálico resultante sería o seguinte:
i u +pechadas
(<Ī) (<Ū)
e o
(<Ĭ, Ē) (<Ō, Ŭ)
ε 
(<Ĕ) (<Ŏ)
a
(<Ā, Ă2)
+ abertas
palatais ou anteriores centrais velares ou posteriores

Este é o sistema vocálico do romance galego actual, e seguramente fose o


máis estendido no galego medieval. Non é un sistema exclusivo do galego, xa que foi
o sistema máis estendido do latín vulgar.
Algúns exemplos destas evolucións son:
Evolución Exemplos
CAPRA > cabra
A> a
GRĀTIA > graça
Ĕ> ε FERRU > ferro
ACĒTU > acedo
Ĭ, Ē > e
CITO > cedo
Ī>i AMĪCU > amigo
Ŏ> ROGAT > roga
TŌTU > todo
Ō, Ŭ > o
BUCCA > boca
Ū> u lūna > lũa

 Os ditongos latinos Æ e Œ
Estes ditongos xa monotongaran no latín nalgúns casos. Con todo, os
seus resultados no romance son:
1) Æ [aj]:
a) //: CÆLU > ceo; CÆCU > cego.
b) //: SÆPES > sebe; PRÆDA > prea
2) Œ [oj] > //: CŒNA > *cena > cea; FŒEDU > *fedu > feo

2
A distinción entre Ā e Ă debeuse dar desde moi antigamente.

3 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

1.2. Evolucións nas palabras non patrimoniais


As evolucións anteriores prodúcense só nas palabras patrimoniais, xa que
os cultismos obedecen a pautas de acomodación diferentes:
1) Voces que en latín tiñan Ĭ e Ŭ: estas vogais non se abren, de xeito que Ĭ > i e Ŭ
> u. Exemplos:
a) Ĭ > i: MĬSSA > missa; ARTĬCULO > articulo (semicul. artigo, patrim. artello),
EPĬSCOPU > ebisc’opo > ebispo > obispo > bispo (resultado semiculto).
b) Ŭ > u: COLŬMNA > colubna, colupna (cultismo); CŬRSU > curso (patrim.
coso); NŬMERU > número.
2) As vogais de abertura media dan comunmente vogal aberta:
a) Ē, Ĕ > //: SĔXTU > sxto; DECRĒTU > decrto.
b) Ō, Ŏ //: MEMŎRIA > memria; SACERDŌTE > sacerdte.

1.3. Outras mudanzas que poden actuar sobre as anteriores

Ī > [] Estas son as evolucións regulares do latín ao


Ĭ, Ē, Œ, Æ > [] galego, sempre que non interveñan outros procesos,
Ĕ, Æ > [] xeralmente por indución e, en concreto, asimilatorios. Os
Ā, Ă > [] fenómenos máis frecuentes nestes casos son:
Ŏ > [] 1) Acción do iode.
Ŭ, Ō > []
2) Metafonía: influencia dun son en posición final de
palabra sobre outro en posición interior. Existen
Ū > []
diferentes tipos de metafonía, con diferente
cronoloxía e con diferente distribución xeográfica.
3) Outros, como pode ser o influxo dunha consoante nasal situada en marxe
silábica posnuclear (trabando sílaba). Exemplo: TĔMPUS > tmpo > tmpo (a
consoante nasal asimila a vogal anterior facendo que se peche).

1.3.1. IODE
1) Concepto de iode:
a) Definición: é o alófono da vogal /i/ en posición de marxe silábica,
prenuclear ou posnuclear, polo que para que apareza temos que estar
necesariamente perante un ditongo.
Marxe prenuclear lat. clas. VI – NE – A > lat. vulg. VI - NJA
(ditongo crecente)
Marxe posnuclear lat. clas. ARI- U > lat. vulg. AJ –RU
(ditongo decrecente) (metátese producida polo iode, dando lugar ao ditongo decrecente [aj])

b) Efectos:
→ Sobre as vogais: exerce accións fundamentalmente asimilatorias,
tendendo a pechar as vogais sobre as que incide o seu efecto, pero non
actúa de xeito sistemático nin coa mesma intensidade en todas as
vogais. Os accións esperables serían:
+>>
+>

4 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

   > 3
+>
+>

De xeito que Ĭ e Ŭ do latín clásico darían [i] e [u] en galego cando se


produce a influencia do iode:
Latín Galego
[]
lat. clas. Ĭ > lat. vulg. I̢ + 
(de non producirse a influencia do iode o esperable sería [])
[]
lat. clas. Ŭ > lat. vulg. U̢ + 
(de non producirse a influencia do iode o esperable sería [])

Con todo, cómpre ter en conta que esta acción do iode non é sistemática.

→ Sobre as consoantes: palatalizacións.


2) Tipos de iode:
a) Heterosilábico (a distancia). Exemplo: VI –NIA.
b) Homosilábico (contiguo). Exemplo: AMAVĪ > AMAI (lat. vulg.)

3) Iodes heterosilábicos:
Cómpre lembrar que no latín clásico non existía o iode (BĒS – TI –A),
pero si noutras variedades do latín. Así, as fontes do latín vulgar evidencian as
tendencias de destruír os hiatos e formar iodes, como podemos comprobar
nalgúns exemplos do Appendix Probi: VINEA non VINIA, LANCEA non LANCIA. Esta
é a tendencia que está detrás dos iodes heterosilábicos.
a) Grupos [()] e[()], probablemente os máis antigos. Exemplos:
Vogal tónica Exemplos nos que actúa o
Exemplos nos que non actúa o iode
latina iode
MARTIU > março
COLLACTEU > colaço ‘irmán de leite’
Ā, Ă
BRACCHIU > braço
LANCEA > lança
MĔNTO > menço
Ĕ PRĔTIU > preço *PĔTTIA > pça
TĔRTIU > terço
CAPĬTIA > cabeça
TRISTĬTIA > tristeça
Ĭ NAPĬTIA > nabiza BISTIA > med. bescha > becha (semicult.
PIGRĬTIA > preguiza besta)
BISTIA > med. bischa > bicha
FŎRTIA > força
Ŏ
*POST – CŎCCEU > pescoço
Ŭ PŬTEU > puço PŬTEU > poço

3
O iode non incidiría sobre o /i/ e o /u/ porque xa son vogais e abertura mínima.
5 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

b) Grupo []: pode producir ou non consoantes palatais. Algúns exemplos de


palatalización son:
Aparición dunha fricativa prepalatal
sonora // (>//)por acción do iode
SĔDEA > med. seja > sexa
HŎDIE > med. oje > hoxe
HŎRDEU > med. orjo > orxo
INVĬDIA > med. enveja > envexa
STŬDIU > med. estojo > estoxo
RADIU > med. rajo > raxo

c) Grupo []:
Vogal
Exemplos nos que se produce Exemplos nos que non que se
tónica
palatalización produce palatalización
latina
EXAGIU > ensaio (o iode non actúa sobre
Ā, Ă
o A)
Ĕ PULĔGIU > poejo ( > e)
Ē
NAVĬGIUS > navío (e > i)
Ĭ RĬGIDU > rijo (e > i), rej(e)o CORRĬGIA > correa (Ĭ > e, evolución
regular)
Ŏ SPŎNGIA > esponxa ( > )
Ŭ FŬGIO > fuxo ( o > u)

d) Cunha consoante bilabial :


Vogal
Exemplos nos que actúa o iode Exemplos nos que non actúa o iode
tónica
sobre a vogal tónica sobre a vogal tónica
latina
HABEAT > aja (palatalización da
Ā, Ă consoante coa que está en contacto)
LAMINA > lamia
Ĕ NĔRVIU > nervio, nerbo ( > e)
Ē SĒPIA > xibia, xiba (e > i)
Ĭ LĬMPI(D)U > limpio, limpo ( > e)
DŎRMIO > dormio ( > )
Ŏ FŎVEA > foxa ( > ) (palatalización da
consoante coa que está en contacto)
Ŭ PLŬVIA > chuvia(o > u)

e) Grupos [] e []: son poucos os exemplos con estes grupos nos que non se
produciu unha metátese do iode (-ARIU > -airo > -eiro), polo que tamén son
poucos os exemplos nos que podemos observar a acción do iode:

CĒREU > cirio, ciro (e > i)


VĬTREU > vidro (e >i)
GRAPHIUS > grafios, grafos

6 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

f) Grupo [] :

ECCLĒSIA > ECLESIA >


igreja (e)
yglisia, eglisia, igrixa... (e > i)

g) Grupos [] e []: son grupos xa formados no latín vulgar do século III
(Appendix Probi).

Vogal
Exemplos nos que actúa o iode Exemplos nos que non actúa o iode
tónica
sobre a vogal tónica sobre a vogal tónica
latina
Ā, Ă PALEA > palla
Ĕ TĔNEO > teño ( > e)
Ē
Ĭ MĬLLIU > millo (e > i) CONSĬLIU > consello
FŎLIA > folla ( > )
Ŏ
CŎLLI(G)O > collo ( > )
Ō CICŌNIA > cegoña
Ŭ CŬNEU > cuño (o > u)

Como podemos observar, /a/ nunca se ve afectada pola acción do iode, /o/
e /e/ poden verse afectadas ou non, mentres que en // e // a acción do iode é moi
frecuente.

4) Iodes homosilábicos:
a) Procedentes dun hiato orixinario: nestes casos o /a/ en contacto cun iode
homosilábico pode verse afectado ([aj] > [j] > [ej]). Exemplos:
LA.I.KU > *laigo > leigo
*BA.I.KA > *baiga > veiga
ĬN.TRŎ.I.TU> entroydo ( > )

b) Derivados de síncopes:
→ Síncope vocálica:
Vogal
Exemplos nos que actúa o iode Exemplos nos que non actúa o iode
tónica
sobre a vogal tónica sobre a vogal tónica
latina
VĔTULU > vllo (é unha forma problemática
PĔST(U)CULU > pecho ( > e) nas variedades iberorromances, xa que o iode
Ĕ
non actuou sobre a vogal tónica, cando sería
o esperable)
Ē RĒGULA > rella
Ĭ APĬC(U)LA > abella
Ŏ RŎTULA > rolla ( > )
Ŭ GENŬCULU > geollo

7 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

→ Síncope semiconsonántica ou consonántica:


- Síncope semiconsonántica:
-A(V)I > -ai > -ei CANTAVI > cantai > cantei
O iode asimila o [a]:
A semiconsoante [w] desaparece xa no latín
vulgar.
- Palatalizándoo.
- Pechándoo.

- Síncope consonántica, que se produce sempre con oclusivas sonoras


en posición intervocálica. Exemplos:
A(D)ITU > *aido > eido
MA(G)ICU > *maigo > meigo
DĔ(D)I> dei ( > e)
CŌ(G)ĬTU > coido, cuido (o > u)
c) Derivados do debilitamento da consoante oclusiva implosiva dos grupos
consonánticos heterosilábicos
Nas formas patrimoniais o galego non tolera os grupos
consonánticos heterosilábicos con oclusivas despois do núcleo, unha
tendencia que se documenta xa na Idade Media e que se debe dar desde épocas
moi antigas.

→ Grupos [] e []:


A como vogal tónica
FACTU > *faito > feito
LACTE > *laite > leite
- Debilitación de [k] > [j]
4
AXE > *aise > eixe - [ajs] > [ej]: pechamento e palatalización da vogal
+ palatalización consonántica.
SAXU > *saiso > seixo
Ĕ e Ŏ como vogais tónicas
LĔCTU > leito Acción do iode: [] > []
SĔX > seis Acción do iode: [] > []
NŎCTE > noite Acción do iode: [] > []
CŎXA > coixa, coxa Acción do iode: [] > []
Ē e Ĭ como vogais tónicas
Debilitación de [k] > [j], neste caso sen pechamento
da vogal tónica (quizais por mor dunha tendencia
DIRĒCTU > dereito
disimilatoria que fai que non se produza a desaparición
do ditongo, esperable pola asimilación do iode).
Debilitación de [k] > [j], neste caso sen pechamento
da vogal tónica (quizais por mor dunha tendencia
STRĬCTU > estreito
disimilatoria que fai que non se produza a desaparición
do ditongo, esperable pola asimilación do iode).
Ŭ como vogal tónica
TRŬCTA > troita, truita Acción do iode: [o] > [u]
BŬXU > *buiso > buxo Acción do iode: [o] > [u]

4
<X> = [ks].
8 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

→ Grupo [], do que só temos un exemplo:


CAPSEU > *caisos > queixo (‘parte da cara’5)

O caso de CAPSA > caixa non sería un exemplo deste tipo de formas, xa
que a evolución esperable de actuar o iode sobre o [a] sería *queixa, polo que parece
que caixa debe ser un préstamo tardío do catalán ou do occitano.

→ Grupos [] e []:


FLA.GRAT > FLAG.RAT > *chajra > cheira No latín clásico eran grupos homosilábicos,
CA.THĔ.DRA >CA.THĔD.RA > cadeira pero en certas variedades do latín vulgar
desprázase o acento e pasan a ser
[] > []
heterosilábicos. Deste xeito, en posición
ĬN.TE.GRU > ĬN.TEG.RU > enteiro implosiva [] e [] debilítanse, dando lugar á
[] > [] aparición dun [j].

→ Grupo []:

O [] en posición implosiva debilítase, dando lugar á aparición


PHLĔG.MA > freima dun [j]. Neste caso non se produce a palatalización do grupo
<phl>, polo que non é unha forma plenamente patrimonial.

→ Grupo []: [--] > [--] > [--]


AGNU > *ajno > año6

LĬGNA > leña


(o iode non pecha a vogal, pero produce unha palatalización
consonántica)

PŬGNU > *puino > puño ( o > u)

d) Atraídos por metátese á sílaba tónica:


→ Grupo []:
- Actuación regular do iode sobre [a], aínda que con algunhas
variantes dialectais nas que non se dá.
- Actuación regular sobre as vogais medias abertas.
- Actuación máis aleatoria nas vogais medias pechadas.

A como vogal tónica


GLAREA > *glarja > lajra > leira - Metátese do iode.
(ARBORE) PIRARIA > peraira > - Formación do ditongo [aj], con evolución
pereira regular a [ej], aínda que nalgunhas
variedades dialectais se conservan formas
IANUARIU > janairo > janeiro
con [aj] (aira, mazaira).

5
queixo (‘alimento’) < CASEUS
6
A forma suposta *ajno é discutible, xa que de existir esta forma a evolución esperable sería [aj] > [ei],
e tal evolución non se dá.
9 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

Ĕ e Ŏ como vogais tónicas


- Metátese do iode.
MATĔRIA > madeira - [] > []
- Metátese do iode.
CŎRIU > coiro, cuiro - [] > [] > [u]
e Ŭ como vogais tónicas
Ō
VESŌRIA > vassoira > vasoira, - Metátese do iode.
vasuira - [] > [u] (vasuira).
- Metátese do iode.
AUGŬRIU > agoiro, aguiro
- [] > [u] (aguiro).
Ē como vogal tónica
Non se produce a acción do iode sobre a vogal
FĒRIA > feira tónica, que daría lugar á desaparición do ditongo
(igual ca en formas coma dereito).
Na variante medieval (minoritaria) moestiro
MONĬSTĒRIU > mõesteiro,
prodúcese a acción do iode, desaparecendo o
moestiro
ditongo decrecente.

→ Grupo []: este grupo chegou a coñecer a metátese do iode, pero non
se xeneraliza coma no caso dos grupos anteriores, de aí que atopemos
poucas formas co ditongo [ej]. Este grupo constitúe así unha excepción
nos casos do efecto do iode homosilábico sobre [a]. Exemplos:
apeo Forma sen metátese do iode, documentada no Tratado de Albeitaría
APIU > Forma con metátese do iode, mencionada por Sarmiento aínda que el
aipo mesmo dá apio como forma máis común.
sayba
sabia Formas medievais, con metátese (sayba) e sen ela (sabia, sabea).
sabea
sabia
saipa
SAPIAM > Formas do galego moderno:
saba
- Sen metátese (sabia).
seipa - Con metátese pero sen chegar ao ditongo [ej] (saipa).
sepia - Con metátese e ditongo [ej] (seipa).
seba
sepa

→ Grupo []:
A como vogal tónica
BASIU > *baiso > beijo
- Metátese do iode.
- Formación do ditongo [aj], con evolución
CASEU > *caiso > queixo
regular a [ej].

Ĕ como vogal tónica


- Metátese do iode.
CERĔSIA > *cereisa > cereija - [] > []
Ŭ como vogal tónica
RŬSSEU > roxo O iode non asimila a vogal [o] (*ruxo).

10 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

→ Con outras consoantes non palatalizadas:

A como vogal tónica


RABIA > rrayua, rauya
- Metátese tardía e non xeneralizada.
CAVEA > gaiba, gabia
Ŏ como vogal tónica
CŎFIA > coifa (s. XVIII) [] > *[]
Ŭ como vogal tónica
DĬLŬVIU > dioiuo O iode non asimila a vogal [o] (*diuiuo).
PLŬVIA > choiva Metátese sen alteración da vogal tónica.

***

5) Conclusións:
a) Iode heterosilábico:

      
() e () - ± ± ± + ± +
 - - - - + +
 - ± + + +
, ,  - + + + + + +
 - + + +
 -
 ±
,  - ± + ± + +

b) Iode homosilábico:

Hiato orixinario       
+
Síncope       
Vocálica (, ) - - - - ? +
Semiconsonántica
+
(-AVI)
Consonántica ± - ± +
Vocalización       
,  + - ± - + +
 +
,  + +
 +
 - - + -

11 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

1.3.2. METAFONÍA
A metafonía é o fenómeno asimilatorio que unha vogal átona final pode
exercer sobre a vogal tónica.
É un fenómeno que non se dá en toda a Romania, e é diferente en cada
unha das zonas nas que se dá (Península Itálica, portugués, astur – leonés, galego), xa
que afecta a diferentes palabras e vogais, producindo polo tanto diferentes resultados
fonéticos e morfolóxicos. Exemplo do astur – leonés:

CATTU > gatu > gueto O [-u] nestas formas pode exercer a súa influencia sobre as
PĬLU > pelu > pilu vogais tónicas pechándoas (a > e; e > i)

1) A METAFONÍA NOMINAL GALEGA é, polo tanto, diferente da doutras zonas da


Romania, e é característica de boa parte das variedades do galego. Produce
efectos coma o reforzamento da oposición de xénero (masc. con vogal tónica
pechada e fem. con vogal tónica aberta). Exemplos:

-U como vogal átona final


CATĔLLU > cadlo > cadlo
O [-u] exerce a súa influencia sobre as vogais
CŬTĔLLU > coitlo > coitlo
medias abertas, pechándoas:  > e;  > 
NŎVU > nvo > nvo
-A como vogal átona final
MĒNSA > msa > msa
MĒTA > mda > mda
O [-a] exerce a súa influencia sobre as vogais
SĬCCA > sca > sca
medias pechadas, abríndoas: e > ;  > 
ŌLLA > la > la
(IN)SŬLLA > ssa > ssa

No caso da metafonía nominal galega, cómpre ter en conta que:


a) A influencia de –u átono final se produce sobre as vogais medias abertas,
pasando así a medias pechadas, e a de –a átono final sobre as medias
pechadas, pasando a medias abertas.
b) A influencia da vogal átona final pode darse se está en posición final
absoluta ou trabada por consoante, que xeralmente é o –s do morfema de
plural. É dicir, a metafonía afecta tanto ás formas de singular coma ás de
plural.
c) A metafonía pode ter implicacións morfolóxicas7 e actuar coma un reforzo
da oposición de xénero. Exemplos:
A oposición de xénero susténtase en dous trazos:
NŎVU / NŎVA > nvo, nvos / 1) Vogal final: -o / -a.
2) Vogal tónica: [] (influencia do [-u]) / []
nva, nvas
(mantense a forma esperada porque [-a] non
inflúe sobre as vogais medias abertas).

7
No portugués contribúe a reforzar a oposición de número, en especial cando a vogal tónica é velar:
pvo / pvos.
12 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

A oposición de xénero susténtase en dous trazos:


SĬCCU / SĬCCA > sco, scas / 1) Vogal final: -o / -a.
sco, scas 2) Vogal tónica: [] (forma esperada) / []
(influencia do [-a] sobre a vogal tónica).
A oposición de xénero susténtase en dous trazos:
-ŌSSU -ŌSSA > (xeit)so, 1) Vogal final: -o / -a.
(xeit)sos / (xeit)sa, (xeit)sas 2) Vogal tónica: [] (forma esperada) / []
(influencia do [-a] sobre a vogal tónica).

Con todo, hai formas nas que este reforzamento da oposición do xénero
non se dá en ningún punto do territorio galego:
→ Formas nas que non se dá metafonía:
CÆCU > cgo
CĬSTA > csta

→ Formas nas que se dá metafonía, pero sen reforzamento da oposición de


xénero:
MĒTA > mda > mda
HIBĔRNU > invno > invrno

d) Extensión xeográfica: non se pode trazar unha isoglosa para o fenómeno


da metafonía nominal, senón que cada palabra afectada ten unha
distribución territorial diferente:

13 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

SŎCRU > sgro > sgro


MĔTU > mdo > mdo
GLOBĔLLU > loblo > noblo > noblo
HŌRA > hra (resultado de ser palabra patrimonial) > hra
NŎVU > nvo > nvo
ŌLLA > la > la
PĬCCA > pga > pga
MĒTTA > mda > mda

ĬLLA > ela > la

Formas coma la e hra presentan unha distribución xeográfica


diferente das demais formas, de xeito que la e hra abranguen a metade occidental do
territorio galego. Isto fai sospeitar que non se trate de formas conectadas do fenómeno
da metafonía, senón que se deban a procesos diferentes:

ĬLLA > ela > la


A forma la pode xurdir por analoxía co diminutivo -la:
-ĔLLA > -la: FONTANA > FONTANELLA > fontãella >
fonteela > fontla.
A forma hra pode que se transmitise como forma culta,
non como patrimonial, nalgúns territorios, xa que ten
difusión no léxico relixioso.

Como conclusións desta distribución diatópica podemos tirar:


a) Como dixemos, non podemos trazar unha única isoglosa para o fenómeno da
metafonía, senón unha isoglosa para cada forma afectada.
b) As formas con metafonía causada por [u] átono final teñen máis extensión
cás causadas por [a] átono final.
c) As formas con metafonía sitúanse sempre ao occidente das isoglosas, o que
implica que:
14 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

→ O foca da innovación é probablemente occidental.


→ Entre a área galega de metafonía e a área astur – leonesa hai unha faixa
na que non se produce o fenómeno, polo que amais de seren dúas
metafonías que actúan de xeito diferente tamén están divididas
nitidamente do punto de vista xeográfico.
d) Non podemos establecer unha cronoloxía absoluta para o fenómeno, pero
dado que se tivo que dar nunha época na que aínda se pronunciaba o [u]
átono final, podemos situala nos inicios da latinización. Ademais, isto
concorda cos testemuños escritos:
→ No século XIII as formas maioritarias tiñan [o] átono final, non [u].
→ Nas Cantigas de Santa María xa podemos atopar formas afectadas pola
metafonía. Así, medo rima con azedo, cedo e dedo:
MĔTU > (evolución regular) mdo > mdo
ACĒTU > azdo
CĬTU > cdo
DĬGĬTU > ddo

2) A METAFONÍA NON NOMINAL GALEGA: METAFONÍA DE /-/: no latín vulgar


dunha ampla zona da Península Ibérica debeu existir un sistema con cinco
vogais en posición átona final (i, e, a, o, u), que aínda se mantén en certas
variedades do astur – leonés. Os documentos medievais parecen indicar que [u]
átono final xa desaparecera no século XIII, pero [i] átono final rexístrase ata o
XV, polo que esta vogal de mínima abertura puido producir tamén metafonías.
A metafonía de [i] esténdese por unha ampla zona románica e ten efectos
inflexionantes sobre a vogal tónica (asimilación anticipatoria), pero afecta a
palabras diferentes á de [u] ou [a]: formas verbais, topónimos...

a) Vogais palatais:
// > //
8 Cómpre aclarar que na P3 do presente do mesmo verbo o [i] átono
VENĪ > ven (Ī
final desaparece axiña, polo que non altera a vogal tónica:
>  > )
VĔNĬT > vene > vn
// > /i/
QUÆSĪ(V)Ī >
Æ >  >  (o [i] final mantense durante moito tempo e provoca o
quigi, quiji,
quige pechamento en dous graos da vogal tónica).
Ĕ>  >  (o [i] final mantense durante moito tempo e provoca o
SENTĪ > sinte
pechamento en dous graos da vogal tónica).
// > /i/ (P1 dos pret. perf. irregulares)
CRĒDUĪ > crive Ē > e > i
FĒCĪ > fize, fiz Ē > e > i
VĒNĪ > vin Ē>e>i
Impedimento da abertura regular da vogal tónica en voces con //
IBĪ > i, y

8
Ao non indicar a duración da vogal tónica, enténdese que se trata dunha vogal breve.

15 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

MIHĪ > mi, min


TIBĪ > ti
SIBĪ > si
Impedimento da abertura regular da vogal tónica en voces con // na P2 dos
pretéritos de indicativo dos verbos irregulares, provenientes de formas latinas de pretérito
forte rematadas en –ISTĪ: alternancia de formas con <e> e con <i> tónicos
desti, deste, deschi, desche
DEDISTĪ >
disti, diste
fezeste, fezeschi, fezesche,
FĒCISTĪ >
fezisti, feziste, fezische
dicesti, diseste, disesche,
DĪXISTĪ >
dissiste
FUISTĪ > fuisti, foysche
ouveste
HABUISTĪ >
ouvisti, ouviste, ouuischi
POSUISTĪ > posesche
podesche
POTUISTĪ >
podische
quiseste
QUÆSĪVISTĪ >
quisiste, quisische
*SĒDUISTĪ > seviste
trouxeste
*TRAXUISTĪ >
trouxisti
uẽesche
VĒNISTĪ >
Ueéscheme
Metafonía na P2 dos pretéritos de indicativo dos verbos regulares que crearon
desinencias analóxicas propias da primeira e da terceira conxugación:–ESTĪ: Ĕ >  > 
Exemplos: desçendiste, faleçiste, prometiste, ronpischi, tohlisti, tolliste, tollische,
uoluische, uoluisti...
A solución con [] é a maioritaria no galego actual para estes casos.
Topónimos xermánicos rematados no tema –SINDUS (xen. -SĬNDĪ) Ĭ >  > :
formas con <e> (maioritarias) e con <i> tónicos
Exemplos: Rececinde
Adosende, Esposende, Gomesende

b) Vogais velares:
// > //
POSUĪ > pusi, pugi
POTUĪ > pudi, pude
// > //
COOPERĪ >
No Tratado de Albeitaría, alternan as dúas formas.
cubri, cobre
Impedimento da abertura regular de // tónico latino pola inflexión causada po
/i/ átono final
FUĪ >fui
FUGĪ > fuge

16 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

UBĪ >
hu, u
Topónimos xermánicos rematados en – MŬNDUS (xen. -MŬNDĪ) e –ŬLFUS (xen. -
ŬLFĪ): o /i/ átono final pode impedir a abertura do //
Ademunde, Estramundi, Sismundi, Trasmundi
– MŬNDUS
Guisamonde, Racamonde, Trasmonde, Vaamonde
Gondufe, Randufe, Randulfe, Sesulfe, Trasulfe, Trasufe
–ŬLFUS
Randolfe

1.3.4. Outros:
1) INFLEXIÓNS CAUSADAS POR /i/ POSTÓNICO EN VOCES PROPAROXÍTONAS: a
vogal tónica romance // puido ser inflexionada por un /i/ postónico en voces
proparoxítonas:
a) De xeito sistemático na forma SĒRICU > *sirigo > sirgo.
b) Moi frecuente nos documentos do século XIII ao XVI en DECIMU / -A >
dizemo, dezema.
c) Variación en formas coma DĒBITU / DĒBITA > deuedo, diuido, deueda,
diuida; *PERTICU > pírtego, pírtigo.

2) METAFONÍA DE /-e/ ÁTONO FINAL E A DITONGACIÓN GOIANESA DE //, dous


fenómenos moi próximos xeograficamente que parecen estar conectados:
a) Metafonía de /-e/ átono final:
→ Rexístrase no sur da provincia de Pontevedra e parte occidental de
Ourense.
→ Non é só un fenómeno nominal, xa que afecta a outro tipo de palabras.
→ Produce a inflexión só de //, non da vogal velar.
→ O /-e/ átono final pode desaparecer naquelas formas nas que se dá o
apócope de xeito regular.

MULIERE > mull[]r, mull[]res


*NEVE > n[]ve, n[]ves
PEDE > p[], p[]s
DEDISSEM / DEDISSES / DEDISSET / DEDISSENT > d[]se,
d[]ses, d[]se, d[]sen
QUÆRIS / QUÆRIT / *QUÆRENT > qu[]res, qu[]r(e), qu[]ren
SEMPRER > s[]mpre
SEPTE > s[]te
DECE > d[]z

17 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

 Etnotexto de Salvaterra de Miño (escoitar)

I1.- È había, había muita xiada è pegháronselle os pes; è despois viu o sol e empezouse a derreter a xiada.
I2.- Pèro faille un chisco de ghracia. ¡Ti tamên ères tan sosa coma min, caragho! Faille un chisco de ghracia.
I1.- È entón èla dixo, quedou asustada è dixo:
- ¡Òh neve!, ¿ti tan fòrte eres, que derréte-lo sol, ¡nò!, que derréte-la neve, que fai som[bra], que o meu pé
prende?
- Eu son tan fòrte, que a parede me fai sombra.
- ¡Òh parede!, ¿ti tan fòrte eres, que fas sombra ó sol, que derrete a neve, que o meu pé prende?
- Eu son tan fòrte, que o rato me fura.
- ¡Òh rato!, ¿ti tan fòrte eres, que fúra-la parede, que fai sombra ó sol, que derrete a neve, que o meu pé prende?
- Eu son tan fòrte, que o ghato me còme.
- ¡Òh gato!, ¿ti tan fòrte eres, que côme-lo rato, que fura a parede, que fai sombra ó sol, que derrete a neve, que o
meu pé prende?
- Eu son tan fòrte, que o can me còrre.
- ¡Òh can! ¿Ti tan forte eres, que cômel[o], que côrre-lo ghato, que còme o rato, que fura a parede, que fai sombra
ó sol, que derrete a neve, que o meu pé prende?
- Eu son tan fòrte, que o pau me bate.
- ¡Òh pau! ¿Ti tan forte eres, que bates no can, que còme ó, que còrre ó ghato, que còme ó rato, que fura a parede,
que fai sombra ó sol, que derrete a neve, que o meu pé prende?
- Eu son tan forte, que o lume me queima.
- ¡Òh lume! ¿Ti tan fòrte eres, que quéima-lo pau, que bate no can, que còrre ó ghato, que còme ó rato, que fura a
parede, que fai sombra ó sol, que derrete a neve, que o meu pé prende?
- Eu son tan fòrte que a, que o lume me queima.
- ¡Òh lume! ¿Ti tan fòrte eres, que quéima-lo pau, que bate no can, que còrre ó ghato, que còme ó rato, que fura a
parede, que fai sombra ó sol, que derrete a neve, que o meu pé prende?
- Eu son tan fòrte, que a aghua me apagha.
- ¡Òh aghua! ¿Ti tan forte eres, que apágha-lo lume, que queima o pau, que queima o pau, que bate no can, que
còrre o ghato, que còme ó rato, que fura a parede, que fai sombra ó sol, que derrete a neve, que o meu pé prende?
- Eu son tan fòrte, que o boi me bebe.
- ¡Òh boi! ¿Ti tan fòrte eres, que bébe-la aghua, que apa-
gha o lume, que queima o pau, que bate no can, que còrre ò ghato, que còme ó rato, que fura a parede, que fai
sombra ó sol, que derrete a neve, que o meu pé prende?
- Eu son tan fòrte, que a mòrte me lèva.
È a mòrte, levoua.
I2.- È acabouse.
I1.- Viu a mòrte e levou o boi è acabouse o conto.

Formas con metafonía: p[e]s, n[e]ve, [e]res, pr[e]nde, derr[e]te, b[e]be

Formas non afectadas pola metafonía:


- con vogal tónica velar: c[]rre, f[]rte.
- Sen [-e] átono final: l[]va

b) Ditongación goianesa de //:


→ Rexístrase só na parroquia de Goián, no concello de Tomiño, no interior
da área na que se produce a metafonía provocada por /-e/ átono final
sobre // > /e/.
→ É un fenómeno insólito no territorio galego.
→ É unha ditongación con resultados foneticamente condicionados:
A palabra afectada remata actualmente en [-a]: ab[]rta, c[]ga.
[]
A palabra afectada remata actualmente en [-o]: d[]mo, f[]rro.
A palabra afectada remata actualmente en [-]: b[]n, qu[]n.
[] A palabra remata na propia sílaba tónica non trabada: p[]
A palabra remata en [-e]: p[]ste, s[]ste.
18 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

A palabra remata en [-]: m[]l, p[]l.


A palabra remata en [-]:qu[]r.
A palabra remata en [-]: d[]s.
A palabra remata en [-]: d[]z.
m[]ou
[] Neste caos tamén poden aparecer as variantes b[]u ‘brea’ ou rom[]u
‘romeu’

 Etnotexto de Goián (escoitar)

A persecución do contrabando
I1: O do contrabando si. Unha ves, unha ves con este, iara un irmán do Vitoriano que se chamaba Pedro, un rapás
novo que iara corneta, è estaba aquí en Ghoián. I-entôn, a Marugha do Correo marchara pra Vigho con o, a levar
un contrabando, a do Correo; è, díxolle así:
- Buèno Daría, tiès aquí un pouco de roupa pra acabar, è amais as túas empleadas, è, vailla levar á, á tía Lucinda,
á tía Lucinda de Troncoso, iè vaslle levar iè, porque vai marchar pó Brasil.
-Buèno, voullo levar.
Iè dixo así Pedro:
- ¡Ah iou vou contigho!
¡Ah!, rapazada, dixo:
- Bian.
El iara corneta, dixo:
- Bian.
Pèro mira, como dixo el así:
- Mañán son os meus cumpleanos, vouvos comprar uns bos caramèlos.
Buèno. Dixo:
- Buèno, está bian.
Mirou vir unhas vielliñas que iaran de pa alá de Astasa, que viñan de alá de Tollo do, da casa das Cascallas que
andaban no contrabando. Iè, è dixo así:
- ¡Mèrda!, - dixo- esas, esa lèva contrabando.
È dígolle:
- Déixaas ir Pedro, déixaas ir; ó, ó millor tian muitos filliños.
¡Bah!, el foi indo, foi indo, eu funo, funo embòbinando, funo embòbinando, ¡buèno! El foi. Viñámor de vòlta;
fómor leva-lo, o abrigho á, á tía Lucinda, viñámor de vòlta. Ó vir de vòlta, dime el así:
- Ah, ¿pañarei inda a vièlla esa?
Digo:
- ¡Non hòme non! ¡Déixaa tranquila! Déixaa -de verdá- déixaa tranquila. Déixaa coitada a mullèr ó millor tian
muitos mociños ou, ¿quèn-o sabe? Ó millor tèn alghunha xente mala, déixao, déixao ire.
Buèno, vèo ó Correo, comprou os caramèlos ou os dulces, non sei que foi, xa non me arrecòrda bèn, sei que el
algho nos comprou. Colleu e fuxiú. ¡Ah!, o conto foi así. Entramos no Centro, no Centro, que andaba o “págharo
pinto”, iara a mòda do “págharo pinto”. ¡O que iou pasei pra, pra, pra que, que aquiala vièlla se salvara è mirmo así
non...! Entôn, entrou no Centro è dixo así:
- È si entramos no Centro, entramos no Centro pra aprender, a tocar piano.
Dixo:
- Pois bian, vamos.
Iou a fae-lo indio con el.
Dixo:
- Bian.
Alá foi pró Centro, el, è tin, tin, tin, iou non entendo nada de música, iou a decirlle:
- ¡Que bian! Mira failo bastante bèn, prá primeira ves.
I-el ¡tarrantantan! a faer no couso. Dixen iou:
- Failo bastante bian.
Cuando estuvo un pouco alí que se enchiú, que nos enchemos, dixo el así:
- ¡Oh! ¡Vamos!
- Pois, vamos, aghora xa è hòra, tès razôn, temos que ir prá casa.
Fomos alí pó Correo, iè, iara na Baranda o, o, donde cosía. Iè fumos pró, pra alá pó Correo, iè el pousou as cousas,
diou a media vòlta, desapareceu. ¡Inda foi paña-la vièlla! A un foi correr pó lado do, do, deste, do, do Americano
da Douna, foi polo Americano da Douna, inda apañou uns portugheses, inda apañou... Fixo unha trafullada, unha
trafullada el, inda apañou unha chea de xente. Iè, iè foi detrás da vièlla inda a apañou. Iè non levaba nada. Iara

19 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

fodido ese pedrés, ese Pedro, è lògho inda volveu outra ves pra aquí, iara, iara xoscado... ¿Èh? No tempo dos
carabinèros, carabinèros, akhora tamên ê bo que lle còrten o pescozo alá a, a Èta, ¡èh!

Contrabando de café
E2: ¿È qu ê o que levaban un tempo... unhas cousas, parecían fakhas, cun así, cun...?
I: Iara o cafê.
E2: Ai èra o cafê.
I: Iara o cafê, as baldranas.
E2: Eu acôrdome vagamente deso, pèro non sei o que había dentro.
I: Ar, ar baldranas, ¡ai!, aquilo, ¡ai!, aquilo. Aquialas do Correo, ti sabes como iaran as do Correo, iaran mui
ghordas, ¿tu non cheghastes a conocer a Marukha?
E1: ¿A que tiña a costura?
I: ¿Èh?
E3: Eu conocín a dúas, eu a dúas conocín.
I: A Martina e mala Marukha. A, a Marukha fixo uns pantalôns bombachos, deses que se lèvan aghora á mòda, así
mui, mui foludos, iè lògho debaixo pòs metía aquialas baldranas. Iè como en tempos, os coches iban mui cheos,
iban no coche do tío Belarmino, na camioneta, na Mis Goián; antôn èla pa subir pa arriba, ¡plaf!, aquilo tudo,
aqueles pantalôns, parecía, parecía un khlobo.
E2: Un michelín.
I: ¡Eh!, un michelín. Iè lògho pòs aquialas baldranas, aquialas baldranas cheas, lògho nôs a atafuñarlle, a axudarlle,
i-è ar-
ghunhas veces, muitas veces lle axudamos nôs, axudámoslle a ghanar muitos cartos a èlas. Iè, cheghaban a Vigho,
¿è sabes como lle, como iaran o, a contraseña dèlas? Iara o “neghro”, o cafê chamábanlle “o neghro”. Dicía,
faláballe prá xente que llo compraban, pòs decíase:
- Ah, vímo-lo neghro.
Iè así, iè dáballe a seña así.
E2: Pois, tamên disimulábanho bèn pouco ¿non?
I: ¿Èh?
E3: Que disimulábanho bèn pouco.

Contrabando de tabaco
I: Iè, iè lògho andaban cun cesto. Lògho èra o tempo do tabaco, do Diana, tabaco Diana, è doutros tabacos; do
Diana èra muito, cheiraba aquel tabaco, iara blanco, tan rubio, tan rubio que, iara rubio, mui rubio, ¿acôrdaste?
E3: De, de òír falar si.
I: Iara rubio. Iè, entonces levaban, fixaran uns cestos así ghrandes, feitos especial ¡eh!, iè lògho tiñan dous fondos.
Ó principio inda pasou, cunhas aghullas de calceta, enfiábanlle así por debaixo entre os, entre os fondos ¿non?,
entre o fondo i-ò, i-ò doble fondo; iè, enfiábanlle por alí, iè bian, naide sabía; pèro sabían que había, xente que o
denunciaba; iè tanto fozaban, tanto fozaban non llo encontraban, pèro... ó último dixáronlle que si que levaba. Creo
que foi o Fonso, que lle denunciou unha ves o Fonso do, de alá de, da Ghándara que or denunciou. Si, ialas dicían
que èra ese, iè, iè lògho pòs, tanto lle anduvèron con, o cesto que se abriú; iè caghou as, as caghetillas, caghou,
cagou as caghetillas...

Formas con ditongación: []ra ‘era’, t[]s ‘tés’, [] ‘é’, b[]n ‘ben’, [] ‘eu’, v[]lliñas, d[]u
‘deu’, aqu[]las ‘aquelas’9.

Formas non afectadas pola ditongación:


- vacilacións: b[]n, [], caram[]los
- formas coincidentes coas xerais no galego occidental: n[]vo (consoante velar), x[]nte (aínda
que a vogal tónica é palatal, pode que a nasal impida a ditongación), t[e]mpo.

Como dixemos, son dous fenómenos que parecen estar conectados:


a) A ditongación dáse dentro da área xeográfica na que se produce a metafonía
provocada por /-e/ átono final sobre //.
b) A ditongación só afecta a //, non a //, ao igual cá metafonía provocada por
/-e/.

9
Tamén é posible a forma []las ‘elas’
20 Historia da lingua galega
2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

3) INFLUXO DE /u/ EN HIATO: é un influxo asimilatorio que se produce en casos


coma os seguintes:
DĔ.US (lat. clás) > DĔUS (lat. vulgar) >  >  por influencia do [u] (en principio en
dus > dus hiato e despois en ditongo).
 >  por influencia do [u] (en principio en
JUDÆU > judeu
hiato e despois en ditongo).
RŌMAEU > romeu, romeo
ĔGŌ > Ĕ.Ō (lat. vulgar) > ĔŌ > u > eu

4) INFLUXO DE /a/ EN HIATO: é un proceso disimilatorio que se dá nos hiatos


compostos polas vogais [a] e [e], no que a vogal media pechada tende a
afastarse da aberta, pasando a [i]. Exemplos:

DET > dé > de.a (analoxía con outros pres. subx.) > día
STET > esté > estea (analoxía con outros pres. subx.) > estía
EUGENIA > Ougea > Ougia > Uxía
JŪDÆA > judea > judia
MĔA > mia (ĕ >  > e)
-ĔBA > -ea > -ía
GARSEA > Garcia

Con Ĭ e Ŭ fai que a evolución regular a [e] e [o] respectivamente, mude


para [i] e [u]. Exemplos:

DĬA (lat. vulgar) > día


SŬA > sua
TŬA > tua

5) PECHAMENTO DA VOGAL POR INFLUENCIA DUNHA ANTIGA CONSOANTE


NASAL POSNUCLEAR OU DUNHA RESONANCIA NASAL:
a) Descrición: a influencia de consoante nasal en posición posnuclear ou
unha antiga resonancia nasal pode producir un pechamento da vogal (para
producir sons nasais hai que elevar o veo do padal, o que implica un
levantamento da lingua que pode facer que as vogais afectadas se realicen
máis pechadas). Exemplos:
→ Consoante nasal en posición posnuclear:

Pechamento de // (occidente de Galiza)


TĔMPU > tmpo > tempo
DĔNTE > dnte > dente
Pechamento de // (fenómeno máis xeneralizado)
FŎNTE > fnte > fnte
PŎNTE > pnte > ponte
CŎNTRA > cntra > contra

21 Historia da lingua galega


2008/2009
USC
3. Formación do sistema fonolóxico do galego medieval
3.1.Vocalismo I: sistema vocálico latino e vocalismo tónico

→ Resonancia nasal:
Pechamento de // por mor dunha antiga resonancia nasal
BŎNO > bõo > bo
BŎNA > bõa > boa
SŎNAT > sõa > soa
Mantemento de // ao non haber consoante nasal nin nasalización
FOLIŎLA > filla > fill (forma do litoral pontevedrés)
MŎLA > ma > m (forma do litoral pontevedrés, da que provén o topónimo Mós)

b) Distribución xeográfica: as formas afectadas rexístranse, en xeral, na


Galiza occidental, agás nos casos nos que afecta a // que son máis xerais.
c) Cronoloxía: parece un fenómeno bastante antigo se atendemos a:
→ Fontes do latín vulgar: o gramático Prisciano di que formas coma
frundes ou funtes pertencen a un latín falado rustico more (vs. frondes ou
fontes), polo que estarían marcadas tamén socialmente de xeito negativo.
→ Procesos internos da lingua: en formas nas que en latín non había
unha nasal en posición posnuclear non se produce, en xeral, a
inflexión. É dicir, as formas nas que a nasal ou a resonancia nasal
aparecen tardiamente como froito doutras evolucións non se ven
afectadas por este fenómeno, de aí que se considere moi antigo.
Exemplos:

Mantemento de // malia haber unha nasal posnuclear en latín


(excepción)
CALĔNTE > caente > queente > qunte
Mantemento de // en formas nas que a consoante ou a resonancia
nasal aparece tardiamente
AD NŎCTE > aonte > oonte > nte
FONTANĔLLA > fontãela > fontẽela > fontla, fontnla
MANŬCULU > mãollo > mõollo > mllo, mnllo / mollo, monllo

22 Historia da lingua galega


2008/2009
USC