Está en la página 1de 16

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

12[2004] 1[27]

PROSTOR

31

Ivan Mlinar, Marko Troi


Sveuilite u Zagrebu Arhitektonski fakultet HR - 10000 Zagreb, Kaieva 26 HR - 10000 Zagreb, Lj. Gaja 42 University of Zagreb Faculty of Architecture HR - 10000 Zagreb, Kaieva 26 HR - 10000 Zagreb, Lj. Gaja 42

Izvorni znanstveni lanak UDK 712.253:728 (497.5 Zagreb) 1918/1941 Tehnike znanosti / Arhitektura i urbanizam 2.01.02 - Urbanistiko i prostorno planiranje 2.01.04 - Razvoj arhitekture i urbanizma i obnova graditeljskog naslijea lanak primljen / prihvaen: 09. 03. 2004. / 13. 07. 2004.

Original Scientific Paper UDC 712.253:728 (497.5 Zagreb) 1918/1941 Technical Sciences / Architecture and Urban Planning 2.01.02 - Urban and Physical Planning 2.01.04 - Development of Architecture and Urban Planning and Restoration of the Built Heritage Article Received / Accepted: 09. 03. 2004. / 13. 07. 2004.

Parkovi zagrebakih stambenih naselja izgraenih izmeu dva svjetska rata Parks of the Housing Developments in Zagreb Built between the two World Wars

dendroloka inventarizacija parkovi stambena naselja stanovanje Zagreb

dendrologic inventory parks housing developments housing Zagreb

U lanku se opisuju parkovi i parkovne povrine u 15 zagrebakih stambenih naselja izgraenih u razdoblju izmeu dva svjetska rata. Stambena su naselja kronolokim redoslijedom pojedinano obraena, s kratkim opisom osnovnih urbanistiko-arhitektonskih obilje`ja, komentarom planiranoga parkovnog ureenja vidljivog iz arhivske grae te opisom parkova i parkovnih povrina s dendrolokom inventarizacijom provedenom 2002. godine. Parkove i parkovne povrine stambenih naselja ine parkovno ureena zajednika dvorita, perivojni trgovi i parkovi stambenih naselja, te zatitni nasadi, ulini drvoredi i drvoredi unutar stambenih sklopova i dvorita.

This paper presents park areas of 15 housing developments in Zagreb built between the two World Wars. Each housing development is chronologically studied with a short description of its main urban and architectural features and a comment on the planned landscape design found in the archives as well as a description of the park areas with a dendrologic inventory made in 2002. Parks of the housing developments consist of landscaped communal areas, squares and parks with street tree lines or tree lines within the housing complexes and gardens. The parks show considerable variations in terms of their landscape design, preservation and maintenance.

32

PROSTOR

1[27] 12[2004] 31-46 I. MLINAR, M. TROI Parkovi zagrebakih stambenih naselja

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

UVOD INTRODUCTION

arhitekture, kao to su travnate povrine, manje kompozicije grmlja i stabala te drvoredi, prisutni su u skromnom obliku u gotovo svim planovima i nacrtima stambenih naselja. Slo`eniji primjeri parkovnog ureenja kreu se od ureenog parka stambenog naselja, koji ponekad ima i djeje igralite, preko perivojnog trga pa sve do parkovnih kompozicija u kojima se isprepleu vodene povrine, travnjaci, cvjetni ansambli, grmlje, `ivice, drvee, skulpture i djeja igralita. S obzirom na relativno samozatajan karakter parkova i parkovnih povrina unutar stambenih naselja, koji u slici grada obino nemaju reprezentativnu ulogu, veina parkova i parkovnih povrina nije sustavno istra`ena. Upravo je zbog toga provedeno istra`ivanje parkova i parkovnih povrina sljedeih zagrebakih stambenih naselja izgraenih u razdoblju izmeu dva svjetska rata, koja su djelomino ili u cijelosti zadr`ala svoj izvorni oblik: Gradske kue na Ciglani, inovniko naselje Arko, Mali stanovi na Kanalu, Gradske kue na Kanalu, Mali stanovi na Lainiaku iza `ivodernice, Gradske kue u Merievoj ulici, Mali stanovi na Gogoljinu brijegu, Naselje eljeznika kolonija u Maksimiru, Provizorni stanovi na Selskoj cesti, Pongraevo naselje na Trenjevci s kuicama za namjetenike Zagrebakoga elektrinog tramvaja, Naselje Istrana i invalida na Selskoj cesti, Naselje na Volovici, Naselje Prve hrvatske tedionice na Trenjevci, Cvjetno naselje i Radniko naselje Ante Starevi u Donjoj Dubravi.

agli industrijski razvoj i koncentracija kapitala u Zagrebu izmeu dva svjetska rata uzrokuje znaajno poveanje broja stanovnika,1 koje iznosi 147% od 1918. do 1940. godine,2 a to rezultira kontinuiranom izgradnjom stambenih naselja namijenjenih radnicima i inovnicima. Izgradnja je zastala samo 1930. godine zbog ekonomske i financijske krize. Gradnju stambenih naselja potie i financira gradska uprava koju prate javne institucije i privatni poduzetnici. Kupnja stanova i zemljita3 te izgradnja kua potie se niskim cijenama i povoljnim kreditima. Stambena se naselja grade na dijelovima gradske periferije koji svojim polo`ajem odgovaraju investitorima i korisnicima. Uglavnom su to lokacije vezane za industrijske pogone ili slobodna jeftina gradska zemljita na periferiji. Vea je koncentracija radnikih stambenih naselja uz Radniku i Selsku cestu, a inovnikih uz rubne dijelove ve izgraene gradske strukture. Naselja se grade i na udaljenim dijelovima istone i jugozapadne gradske periferije. Stambena naselja viega standarda i modernoga arhitektonskog vokabulara, namijenjena inovnicima i umjetnicima, projektiraju se i za ju`ne padine Medvednice, ali nijedno nije realizirano. U svim je izvedenim primjerima u manjoj ili veoj mjeri vidljivo nastojanje da se stambena kompozicija oplemeni parkom ili parkovnom povrinom radi kreiranja ljepega i zdravijega `ivotnog okru`enja. Elementi parkovne

POJEDINA^AN KRATKI PRIKAZ

STAMBENIH NASELJA S OPISOM PARKOVA I PARKOVNIH POVR[INA

SHORT PRESENTATION OF HOUSING DEVELOPMENTS WITH DESCRIPTION OF THEIR PARKS


Stambena naselja planirana i izgraena izmeu dva svjetska rata kronoloki su prikazana s podacima o autoru4 i godini izvedbe, s opisom smjetaja naselja u odnosu na tada izgraenu gradsku strukturu te kratkim opisom osnovnih urbanistiko-arhitektonskih obilje`ja i planiranoga parkovnog ureenja naselja. Prikaz je izraen na osnovi izvornih planova, nacrta, skica i fotografija te lanaka i knjiga, a meu njima se opsegom i sistematinou istiu radovi Darje Radovi-Mahei. U proljee i ljeto 2002. godine provedeno je i terensko istra`ivanje, na temelju kojega su opi1 Prema procjeni I. Vinskoga stanovnitvo grada Zagreba povealo se od 1919. do 1940. godine za 125 000. (Domljan, 1979: 105) 2 Radovi, 1992: 201 3 Juki, 1997: 59 4 U sluajevima kada su autori poznati.

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

Parkovi zagrebakih stambenih naselja I. MLINAR, M. TROI 31-46 12[2004] 1[27]

PROSTOR

33

sani parkovi i parkovne povrine za koje je izraena dendroloka inventarizacija. Na kraju prikaza svakog naselja kratko je komentirano arhitektonsko-urbanistiko stanje naselja te njegovih parkova i parkovnih povrina. Prostorni raspored naselja u dananjoj gradskoj strukturi vidljiv je na preglednoj karti Grada Zagreba,5 a svako pojedino naselje prikazano je i ortofoto snimkom6 te skicom planirane izgradnje i parkovnog ureenja koja je izraena na osnovi arhivskih izvora. 1. Gradske kue na Ciglani arhitekta Pavla Juia, kojih polo`ajni nacrt datira iz 1920. godine,7 jednostavna je simetrina kompozicija est trokatnica tradicionalistike arhitekture na pravokutnoj parceli sa zajednikim prilaznim dvoritem. Stambena kompozicija izgraena je izmeu ulica Klaieve i Hochmanove te Krnjavoga, ulice na tadanjem rubnom jugozapadnom dijelu kontinuirano izgraene gradske strukture donjogradskog bloka. Na nacrtu iz 1920. godine8 jasno je vidljiva namjera ureenja i oplemenjivanja stambene kompozicije s dva drvoreda, koji su bono postavljeni uz glavnu, du`u os zajednikoga prilaznog dvorita i dva bona drvoreda, uz istoni i zapadni rub parcele, koji uz dekorativnu imaju i zatitnu ulogu. Danas se zajednikim prilaznim dvoritem prote`e na nacrtu vidljiv dvostrani drvored srebrnolisnog javora,9 s naknadno posaenim pojedinanim stablima srebrnaste lipe i obinog bagrema. Uza zapadni rub stambene kompozicije nalaze se stabla srebrnolisnog javora te samonikla stabla obinog pajasena i grmovi crne bazge, a uz istoni rub na nacrtu nema vidljiva drvoreda. Stambena je kompozicija do danas zadr`ala svoj izvorni oblik, izuzev izgradnje male gimnastike dvorane uz ju`ni dio parcele, koja je zatvorila ju`ni ulaz u zajedniko prilazno dvorite i tako promijenila karakter prilaznog dvorita iz protonog u zaglavno. Zajedniko prilazno dvorite danas u najveoj mjeri slu`i kao parkiralite i tek se rjeavanjem problema parkiranja osobnih vozila stanara otvara mogunost kvalitetnog rjeenja parkovnog ureenja zajednikog dvorita. Drvored uza zapadni rub parcele nema zapreka za ureen5 *** 1994. 6 Biljecki; Tonkovi, 1998. 7 Radovi Mahei, 1993: 142 8 Radovi, 1992: 201 9 Latinski nazivi vrsta navedeni su u tabl. Golosjemenjae i Kritosjemenjae. 10 Radovi Mahei, 1994: 20. U: Radovi Mahei, 2003: 112 autorica datira naselje u 1920.-1922. god. 11 Industrijalac V. Arko financira izgradnju stambenog naselja za inovnike nedaleko od svoje tvornice likera. (Radovi Mahei, 2003: 112) 12 Radovi Mahei, 2003: 112

je, dok bi drvored uz istoni rub parcele mogao biti predvien pri ureenju prostora koji danas slu`i kao pristup i ulaz u susjednu srednju kolu. 2. inovniko naselje Arko, arhitekta Janka Holjca iz 1921. godine,10 meu prvim je stambenim naseljima podignutim privatnim kapitalom11 na tadanjoj istonoj periferiji grada, izmeu Heinzelove, Martieve i Makaneve ulice. Nepravilan oblik izdu`ene gradske kasete, na sjevernom dijelu koje je izgraeno naselje, uzrok je nepravilnoj parcelaciji jedanaest parcela na kojima je smjeteno isto toliko slinih jednokatnica tradicionalistike arhitekture s vrtom. Na dostupnim arhivskim materijalima ne iitavaju se elementi parkovnog ureenja unutar naselja. Danas je naselje odvojeno od Heinzelove ulice `ivicom irokolisne kaline i obinoga graba, a uz Makanevu ulicu pru`a se drvored obine katalpe. Iz Martieve ulice ulazi se u zajedniko socijalno dvorite12 naselja, ukraeno sa dvostranim drvoredom obinoga divljeg kestena. Naselje je zadr`alo svoj prvobitni karakter do danas, izuzev manjih arhitektonskih intervencija na kuama i u vrtovima, koji visokim nasadima oplemenjuju svoje neposredno okru`enje ju`no od Kvaternikova trga. 3. Mali stanovi na Kanalu iz 1922. godine jesu naselje samostojeih i dvojnih kua na tadanjoj jugoistonoj periferiji grada. Nepravilan, pribli`no trokutast oblik naselja, koje je smjeteno izmeu Supilove, Dr`ieve i Ulice grada Vukovara, uz tadanji industrijski pred-

Sl. 1. Pregledna karta Grada Zagreba s ucrtanim pozicijama obraenih stambenih naselja izgraenih izmeu dva svjetska rata 1. Gradske kue na Ciglani 2. inovniko naselje Arko 3. Mali stanovi na Kanalu 4. Gradske kue na Kanalu 5. Mali stanovi na Lainiaku iza ivodernice 6. Gradske kue u Merievoj ulici 7. Mali stanovi na Gogoljinu brijegu 8. Naselje eljeznika kolonija u Maksimiru 9. Provizorni stanovi na Selskoj cesti 10. Pongraevo naselje na Trenjevci s kuicama za namjetenike Zagrebakoga elektrinog tramvaja 11. Naselje Istrana i invalida na Selskoj cesti 12. Naselje na Volovici 13. Naselje Prve hrvatske tedionice na Trenjevci 14. Cvjetno naselje 15. Radniko naselje Ante Starevi u Donjoj Dubravi Fig. 1 Map of Zagreb with marked positions of analyzed housing developments built between the two World Wars 1 Townhouses in Ciglana 2 Housing development Arko 3 Small apartments on Kanal 4 Townhouses on Kanal 5 Small apartments on Lainiak behind the town pound 6 Townhouses in Merieva st. 7 Small apartments on Gogoljs hill 8 Housing development Rail colony in Maksimir 9 Provisional apartments on Selska rd. 10 Housing development in Trenjevka with Houses for City Transport employees 11 Housing development of Istrians and disabled people on Selska rd. 12 Housing development in Volovica 13 Housing development Prva hrvatska tedionica (First Croatian Savings Bank) in Trenjevka 14 Housing development Cvjetno naselje 15 Housing development Ante Starevi in Lower Dubrava

34

PROSTOR

1[27] 12[2004] 31-46 I. MLINAR, M. TROI Parkovi zagrebakih stambenih naselja

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

kin trg postavljen je u sredinjem dijelu naselja i perivojnoga je karaktera s drvoredom malolisne lipe, Mougeotove mukinje i jarebike te `ivicom irokolisne kaline, kojima se naglaava trokutasta forma trga. U parku su stabla obine katalpe i raznovrsni sadr`aji za djecu. Dva opisana trga svojim elementima parkovnog ureenja, koje bi trebalo primjerenije odr`avati, popravljaju sliku naselja koja je u nekim svojim dijelovima naruena neprimjerenom dogradnjom i novom izgradnjom. 4. Gradske kue na Kanalu graene su od 1922. do 1925. godine na zagrebakoj jugoistonoj periferiji izmeu Botieva trga, Radnike ceste i Hektorovieve ulice. Unutar pravokutne parcele postavljena je pravilna ortogonalna kompozicija koja se sastoji od est trokatnih tradicionalistiki oblikovanih viestambenih zgrada to okru`uju zajedniko prilazno dvorite u koje se ulazi s Botieva trga i Radnike ceste. Parkovno ureenje zajednikoga prilaznog dvorita nije jasno odreeno na izvornome nacrtu, ali mo`e se pretpostaviti da je crtkana elipsa u prilaznom dvoritu tura oznaka parkovne povrine. Zajedniko prilazno dvorite danas je pregraeno i u njemu stabla obinoga divljeg kestena okru`uju ureeno igralite koje slu`i za potrebe akog doma, koji je naknadno smjeten u jednu od prenamjenjenih stambenih zgrada. Na dijelu uz Radniku cestu prote`e se drvored gorskog javora i njegova kultivara,14 a uza stazu bli`e zgradama nalazi se kultivar bijele vrbe15 i tri malolisne lipe, pokraj kojih su postavljene klupe i apstraktna skulptura. Transformacije stambene kompozicije od izvornog stanja do danas sastoje se od pregraivanja prilaznog dvorita, intervencija na proelju zgrada i funkcionalne prenamjene jedne od zgrada u koju je smjeten aki dom. Elementi parkovnog ureenja, iako slabo odr`avani, uljepavaju stambenu kompoziciju. 5. Mali stanovi na Lainiaku iza ivodernice iz 1924. godine smjeteni su na gradsku periferiju u tek zaetom industrijskom predjelu na trapezoidnoj parceli koju je uvjetovao polo`aj Heinzelove ulice i Radnike ceste. U naselju su izgraene rubno prizemne i u sreditu jednokatne zgrade koje uokviruju malo sredinje trapezoidno dvorite to je oplemenjeno skromnim parkovnim ureenjem, koje je vidljivo i u izvornim nacrtima, kao i mjesta stabala predvienih uz rub naselja.
13 Kultivar Atropurpurea. Kultivar pojedine vrste oznaen je u daljnjem tekstu biljekom. 14 Kultivar Atropurpurea 15 Kultivar Vitellina

Sl. 2. Gradske kue na Ciglani Fig. 2 Townhouses in Ciglana Sl. 3. Gradske kue na Ciglani Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 3 Townhouses in Ciglana planned construction and park layout; sketch

jel grada, uzrokovan je polo`ajem odvodnih kanala, po kojima je etvrt i dobila ime. Naselje je kompozicija samostojeih i dvojnih prizemnih i jednokatnih obiteljskih kua s manjim vrtom. Sredita su kompozicije dva trokutasta trga, Botiev i Dubravkin, koja svojom dobro promiljenom i loginom postavom u odnosu na ire okru`enje pridonose kvaliteti naselja i daju urbani karakter tada jo gradskoj periferiji. Ve je u nacrtima vidljivo nastojanje da se naselje oplemeni rasporedom trgova koji e svojim parkovnim povrinama pridonijeti kvaliteti stanovanja. Danas se rubnim Botievim trgom, koji mo`emo promatrati i kao svojevrstan ulaz u naselje, sjevernom stranom prote`e drvored javorolisnih platana, uz koje su novoposaene Panieve omorike te grmovi lovorvinje i vatrenog trna, a zapadnom stranom niska `ivica kultivara Thunbergove `utike.13 Sredinji dio trga zauzima malena trokutasta travnata povrina s trajnicama, koja je uokvirena nedavno posaenim drvoredom amerikog likvidambra s tri rubna visoka jablana. Drugi, Dubrav-

Sl. 4. inovniko naselje Arko Fig. 4 Housing development Arko Sl. 5. inovniko naselje Arko Skica planirane izgradnje Fig. 5 Housing development Arko planned construction; sketch

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

Parkovi zagrebakih stambenih naselja I. MLINAR, M. TROI 31-46 12[2004] 1[27]

PROSTOR

35

Parkovno ureenje naselja, koje naglaava trapezoidnu formu sredinjeg dvorita, danas ine stabla obinoga divljeg kestena. Uz Heinzelovu ulicu prote`e se drvored javora mlijea s integriranim pojedinanim stablima srebrnolisnog javora i gorskog javora, a uz Radniku cestu nedavno je posaen drvored javorolisnih platana. Naselje je do danas ostalo primjer geta u industrijskom predjelu grada. Intervencije u naselju bile su usmjerene prema podizanju `ivotnog standarda stanovnika, emu pridonose i opisani elementi parkovnog ureenja. 6. Gradske kue u Merievoj ulici prve su gradske kue graene na tada udaljenom perifernom podruju Trenjevke. Izgradnja naselja poela je 1921. godine, a vei dio naselja, koje u konanici broji 13 dvokatnih gradskih kua, izgraen je 1925. godine na obodu zemljita to svojim oblikom podsjea na slovo D, a uokviruju ga Selska cesta te Magazinska, Merieva i Zagorska ulica. U unutranjosti stambene kompozicije izgraena su u smjeru sjever-jug etiri niza prizemnica, slinih onima kakve nalazimo na Lainiaku iza `ivodernice. Na izvornim nacrtima nema vidljivih elemenata parkovnog ureenja. Uza Zagorsku ulicu, pokraj ulaza u prilazno dvorite danas se nalazi mala travnata povrina na kojoj je posaeno stablo obinoga divljeg kestena. Ispred ulaza u prilazno dvorite dva su stabla srebrnolisnog javora, a u samome dvoritu nekoliko stabala obinoga divljeg kestena. Uz kolski sklop, smjeten u dvije prenamjenjene gradske kue na uglu Selske ceste i Zagorske ulice, nalazi se igralite koje obrubljuje visoka `ivica irokolisne kaline i drvored obinoga divljeg kestena. Izmeu Zagorske ulice i kolskih zgrada je parkovna povrina sa stablima srebrnolisnog javora, obinih bukvi, obinih jasena, obinih breza, crnih borova, obine smreke, gorskog javora, obinog empresa, bijelog duda, obinog oraha i jablana, te grmovima kineske hudike, obine mahonije, vatrenog trna, crne bazge i Van Houtteove suruice. Parkovne povrine, iako konceptualno nepovezane, uljepavaju sliku stambene kompozicije unutar koje su vidljiva nastojanja za poboljanje standarda stanovanja. 7. Mali stanovi na Gogoljinu brijegu projektirani su i izvedeni za inovnike 1927. godine kao cjelina izmeu Petrove, Filipovieve, Medovieve i Kovaevieve ulice, na tada jo neizgraenoj istonoj periferiji grada. Stambena kompozicija smjetena je na blagoj padini, na pribli`no pravokutnom zemljitu, koje s ju`ne strane prati zateenu kosinu Petrove ulice.
16 Radovi Mahei, 2003: 152-153

Koncepcija je naselja jasna i logina, sa sredinjim parkovnim potezom, u te`itu kojega je malen park uz Petrovu ulicu, a nastavlja se parkovno ureenim zajednikim prilaznim dvoritem naselja uokvirenim stablima. Oko zajednikoga prilaznog dvorita izgraene su viestambene dvokatne i trokatne gradske kue, a dva prizemna krila paralelna s Petrovom ulicom zatvaraju naselje s ju`ne strane. Bone strane, istonu i zapadnu, definiraju dvojne obiteljske prizemnice s vrtom, a sjevernu prizemni niz. U vrtovima dvojnih obiteljskih prizemnica predvien je pregradni niz stabala koji odjeljuje prizemnice od viestambenih trokatnica i tako obostrano osigurava odreeni stupanj privatnosti te podi`e kvalitetu stanovanja. Perspektivni crte`16 iz travnja 1927. godine prikazuje ve u koncepciji naselja drvored ni`ega drvea uz Petrovu ulicu i visoke jablanove na kompozicijski znaajnim tokama unutar naselja. Parkovno ureenje naselja danas ini drvored gorskog javora i malen park uz Petrovu ulicu, te parkovno ureeno zajedniko dvorite.

Sl. 6. Mali stanovi na Kanalu Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 6 Small apartments on Kanal planned construction and park layout; sketch Sl. 7. Mali stanovi na Kanalu Fig. 7 Small apartments on Kanal

Sl. 8. Gradske kue na Kanalu Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 8 Townhouses on Kanal planned construction and park layout; sketch

Sl. 9. Gradske kue na Kanalu Fig. 9 Townhouses on Kanal

36

PROSTOR

1[27] 12[2004] 31-46 I. MLINAR, M. TROI Parkovi zagrebakih stambenih naselja

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

U izvornim nacrtima vidljivi su elementi parkovnog ureenja, od kojih su kompozicijska sredita naselja kvadratni Ka`otiev trg uza zapadni rub, koji se mo`e okarakterizirati kao ulaz u naselje i na koji su orijentirani javni sadr`aji19 te trokutasti Zoriiev trg usred naselja, na kojemu je djeje igralite. Kvadratni Ka`otiev perivojni trg uokviren je stablima obinih katalpi, uz koje su grmovi van Houtteove suruice, obinog pajasmina i kineske hudike, dok u unutranjem dijelu stabla malolisne lipe okru`uju klupe i sadr`aje za djecu. Uz istoni dio perivojnog trga nedavno je posaen drvored kultivara mirobalana,20 a uz ju`ni dio ureena je parkovna povrina s stablima crnih borova, Lawsonovih paempresa, amerikog borovca, obinih breza, obinih bukvi, javorolisnih platana, obine katalpe, kultivara bijele vrbe,21 kao i grmovima kultivara planinske borovice,22 lovorvinje i obine forzicije. Zoriiev trg, takoer perivojnoga karaktera, trokutasta je oblika, a na njemu je park koji je uokviren stablima obinoga divljeg kestena. U parku su grmovi obine forzicije i samonikle crne bazge te sadr`aji za djecu. Naselje je do danas ostalo nepromijenjeno u svojoj osnovi i izbjeglo je negativne konotacije socijalnoga radnikog stambenog naselja, izuzev, mo`da, samoga naziva. Parkovno ureenje upotpunjuje kvalitetnu kompoziciju naselja i ini je ljepom i ugodnijom. 9. Provizorni stanovi na Selskoj cesti podijeljeni su na sjevernu i ju`nu cjelinu. Sjeverna stambena kompozicija gradi se 1927. godine na pravokutnom zemljitu uz Selsku cestu, a okru`ena je Loinjskom, Creskom i Ukom ulicom. Na tadanjoj gradskoj periferiji izgraeno je deset prizemnih nizova sa po deset stambenih jedinica. Simetrina je kompozicija kao os imala prilaznu stazu na koju je okomito postavljeno po pet nizova orijentiranih istok-zapad u pravilnome ortogonalnom rasteru. Uz Selsku cestu i Uku ulicu predvien je drvored, kao i na pristupnoj stazi na kojoj je drvored postavljen u sredinjoj uzdu`noj osi. Po jedno stablo predvieno je i u prostorima izmeu nizova, uz vanjski rub naselja. Danas je na mjestu sjeverne kompozicije staraki dom kojega je izgradnja poela 1979., a zavrena 1981. godine, pa zbog toga nema vie vidljivih tragova naselja i njegova parkovnog ureenja.

Sl. 10. Mali stanovi na Lainiaku iza ivodernice Fig. 10 Small apartments on Lainak behind the town pound Sl. 11. Mali stanovi na Lainiaku iza ivodernice Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 11 Small apartments on Lainiak behind the town pound planned construction and park layout; sketch

Mali park pravokutnog oblika uz Petrovu ulicu ukraen je s etiri rubna stabla lipe, od kojih su tri malolisne i jedna srebrnasta, a uz koje se nalaze grmovi kultivara Thunbergove `utike.17 Parkovna povrina zajednikog dvorita s ureenim stazama i klupama uokvirena je stablima obinoga divljeg kestena i grmovima obine tise na ju`nome dijelu. Naselje je do danas zadr`alo svoju osnovnu formu koju upotpunjava racionalno i dobro osmiljeno parkovno ureenje naselja. 8. Naselje eljeznika kolonija u Maksimiru iz 1927. godine18 izgraeno je kao samostalno stambeno naselje na udaljenome prostoru gradske periferije, ju`no od Maksimirske ceste uz `eljezniku prugu, na nepravilnom izdu`enom zemljitu.

Sl. 12. Gradske kue u Merievoj ulici Fig. 12 Townhouses in Merieva st.

Sl. 13. Gradske kue u Merievoj ulici Skica planirane izgradnje Fig. 13 Townhouses in Merieva st. planned construction; sketch

Ulice naselja blago su zakrivljene i podreene urbanistikom konceptu lijepih vizura, a stambeni niz, kao odabrana tipologija stanovanja, pribli`ava se idealu slobodnostojee obiteljske kue. Uz taj niz u naselju se na kompozicijski va`nim tokama pojavljuju i etiri dvojne kue.

17 18 19 20 21 22

Kultivar Atropurpurea Radovi, 1992: 199 Trgovina, kola i samostan Kultivar Pisardii Kultivar Vitellina Kultivar Tamariscifolia

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

Parkovi zagrebakih stambenih naselja I. MLINAR, M. TROI 31-46 12[2004] 1[27]

PROSTOR

37

Ju`na stambena kompozicija, koje polo`ajni nacrt datira iz 1928. godine, izgraena je na pravokutnoj parceli neto veih dimenzija od parcele sjeverne stambene kompozicije, te s kompleksnijim prostornim rasporedom i tipologijom stambene izgradnje. Naselje je okru`eno Ozaljskom, Ukom i Creskom ulicom te Selskom cestom, na koju je orijentirano cijelo naselje i zdravstvena stanica to je izgraena kao dio stambene kompozicije koju uz obodne prometnice karakteriziraju prizemnice, a oko zajednikoga dvorita katnice. Cijela je stambena kompozicija ortogonalno i simetrino postavljena u zgusnutom rasporedu oko sredinjega zajednikog dvorita s obodno predvienim drvoredom. Parkovno ureenje naselja danas je svedeno na drvored malolisne lipe koji uokviruje sredinje dvorite. Naselje i njegovo parkovno ureenje u izrazito je loem stanju koje dodatno potencira i znaajna promjena neposrednog okru`enja dizanjem razine Selske ceste jer je to uzrok vizualnog potonua partera naselja i prizemnica na njegovu obodu. 10. Pongraevo naselje na Trenjevci iz 1929. godine izgraeno je na jugozapadnoj gradskoj periferiji, zapadno i malo udaljeno od Selske ceste, te predstavlja model niskog naselja malih stanova, rasporeenih u ortogonalni raster stambenih ulica. Koncepcija naselja je zanimljiva zbog sredinjega neizgraenog prostora koji je vjerojatno bio predvien za park, ali je park poslije ureen samo na ju`nom dijelu neizgraenog zemljita. Kuice za namjetenike Zagrebakoga elektrinog tramvaja zauzele su vei, sjeverni dio neizgraene povrine Pongraeva naselja 1931. godine. Karakteristika je ove stambene kompozicije pravilna ortogonalna parcelacija i raspored dvojnih prizemnica u skladu s okolnom izgradnjom. Na ju`nome dijelu naknadno izgraene stambene kompozicije predvien je u nacrtima malen park naselja te drvored na sjevernoj strani Loinjske i zapadnoj strani Puljske ulice. Park je danas ureen i u njemu se nalaze klupe i sadr`aji za djecu, a uokviruju ga stabla obinoga divljeg kestena, koja naglaavaju njegov pravokutni oblik. Na taj mali park uza sjevernu stranu Loinjske ulice nadovezuje se i drvored javora mlijea, koji se prote`e do Selske ceste, a i niz Puljsku ulicu. Svojim ortogonalnim postavom ulica i parcelacijom Pongraevo je naselje postalo osnova za izgradnju okolnoga trenjevakog prostora koji je do danas zadr`ao navedene karakteristike, no meu njima i nedostatak parkova i parkovnih povrina.

11. Naselje Istrana i invalida na Selskoj cesti izgraeno je 1930. godine na zapadnoj strani Selske ceste, izmeu Veprineke i Moenike ulice, na jugozapadnom dijelu gradske periferije. Karakterizira ga izrazito racionalna simetrina ortogonalna kompozicija u kojoj dominira sredinji potez zajednikih sadr`aja, oko kojih je postavljeno po osam stambenih jednokatnica sa svake strane poteza, a svaka stambena jedinica ima etiri do est stanova. Visok stupanj parkovnog ureenja naselja u odnosu na veinu ostalih primjera iz toga doba pridonosi opoj pozitivnoj slici naselja, a stupnjevanje parkovnih povrina od dvostrukoga zatitnog drvoreda uz Selsku cestu, preko travnjaka za igru obrubljenog bogatim drvoredom, pa do parkia, vodene plohe i pjeanika otkrivaju osmiljeni koncept stupnjevanja prostora cijele stambene kompozicije. Parkovno ureenje danas ini travnjak obrubljen drvoredom malolisne lipe. Iza travnjaka je malen park s djejim igralitem na kojemu je nekoliko visokih stabala crnog oraha. Uza

Sl. 14. Mali stanovi na Gogoljinu brijegu Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 14 Small apartments on Gogoljs hill planned construction and park layout; sketch

Sl. 15. Mali stanovi na Gogoljinu brijegu Fig. 15 Small apartments on Gogoljs hill

Sl. 16. Naselje eljeznika kolonija u Maksimiru Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 16 Housing development eljeznika kolonija (Railroad colony) in Maksimir planned construction and park layout; sketch

Sl. 17. Naselje eljeznika kolonija u Maksimiru Fig. 17 Housing development eljeznika kolonija (Railroad colony) in Maksimir

38

PROSTOR

1[27] 12[2004] 31-46 I. MLINAR, M. TROI Parkovi zagrebakih stambenih naselja

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

Sl. 18. Provizorni stanovi na Selskoj cesti Fig. 18 Provizorni stanovi (Provisional apartments) on Selska rd.

Selsku cestu prote`e se zatitni drvored malolisne lipe i sremze. Naselje je do danas zadr`alo svoje osnovne karakteristike, ali je kvaliteta stanovanja naruena neodr`avanjem zajednikih parkovnih povrina, to umanjuje vrijednost i kvalitetu izvorne koncepcije naselja, iz koje se ita autorov senzibilitet za parkovno ureenje. 12. Naselje na Volovici iz 1932. godine23 izgraeno je na krajnjem istonom dijelu gradske periferije, na zemljitu nepravilnog oblika ju`no od Borongajske ceste i istono od dananje Ulice Donje Svetice. Karakteristino je po svojoj djelomino radijalnoj prostornoj kompoziciji i kombinaciji triju stambenih tipologija: samostojeih, dvojnih i stambenih jedinica u nizu. U planovima naselja iitava se sredinji park i drvoredi u pojedinim ulicama. Danas se naseljem prote`e obostrani drvored srebrnolisnog javora uza sredinju, Ivanigradsku ulicu, i jednostrani drvored javorolisnih platana uz ju`nu, Turopoljsku ulicu. U sredinjem dijelu naselja, na Moslavakom

trgu, ureen je park pravokutnog oblika koji je podijeljen u dva dijela. Prvi je dio ispunjen razliitim sadr`ajima za djecu, na ni`oj je razini od drugog dijela parka, a uokviruju ga stabla kavkaskih pterokarija i gorskog javora sa zapadne te poljskih jasena i sivog oraha s istone strane. S ju`ne je strane prvi dio parka obrubljen stablima javora mlijea i grmovima kultivara planinske borovice,24 uz koje su postavljene stube. Drugi dio parka karakterizira sredinja travnata povrina s ru`ama uokvirenom stazom, klupama, grmovima obine tise, stablima malolisne lipe i `ivicom kultivara Thunbergove `utike.25 Na sjevernoj strani parka nalaze se grmovi lovorvinje te stabla obine breze i kultivara javora mlijea.26 Osim drvoreda i parka, parkovno je ureen i potez uza zgrade du` istonog ruba naselja. Od drvea istie se dominantan primjerak kavkaske pterokarije, tu`na vrba i tulipanovac, te obini jorgovan, obini imir i vatreni trn. Uza sjeverni rub naselja nekoliko je stabala poljskog jasena i dva jablana. Zapadni dio naselja nije izveden do kraja po nacrtima iz 1932. godine, ali je zato istoni dio zadr`ao svoj prvobitni oblik do danas. Elementi parkova i parkovnih povrina upotpunjuju urbanistiko-arhitektonsko oblikovanje naselja i pridonose njegovoj iznenaujue pozitivnoj slici. 13. Naselje Prve hrvatske tedionice na Trenjevci, arhitekta Zdenka Stri`ia27 iz 1935. godine,28 smjeteno je istono od Selske ceste i sjeverno od Ozaljske ulice, a izvedeno je po planovima izraenim 1934. godine. Izgradnja je poela 1935. godine, ali vei je dio naselja izgraen nakon Drugoga svjetskog rata. Karakteristika naselja u odnosu na okolni prostor i glavne gradske prometnice jest zakrivljenost stambenih ulica zbog inzistiranja na njihovoj orijentaciji sjever-jug, koja je uvjetovana odabirom stambene tipologije jednokatnih nizova uskih proelja, s manjim vrtom s uline i veim s dvorine strane. Paralelne stambene ulice presjeene su poprenim sabirnim ulicama to izlaze na Krapinsku

Sl. 19. Provizorni stanovi na Selskoj cesti Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 19 Provizorni stanovi (Provisional apartments) on Selska rd. planned construction and park layout; sketch

Sl. 20. Pongraevo naselje na Trenjevci s kuicama za namjetenike Zagrebakoga elektrinog tramvaja Fig. 20 Housing development in Trenjevka with Houses for City Transport employees

Sl. 21. Pongraevo naselje na Trenjevci s Kuicama za namjetenike Zagrebakoga elektrinog tramvaja Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 21 Housing development in Trenjevka with Houses for City Transport employees planned construction and park layout; sketch

23 *** 1932: 1 24 Kultivar Tamariscifolia 25 Kultivar Atropurpurea 26 Kultivar Atropurpurea 27 Premerl, 1976.a: 15. Stri i se bavio urbanizmom teoretski i praktiki, to pokazuju projekti naselja Spandau pokraj Berlina 1927. i stambenog naselja u Stockholmu 1933. (Premerl, 1976.b: 46). Novija istra ivanja (arh. I. To) dovode u sumnju autorstvo Zdenka Stri ia nad naseljem Prve hrvatske tedionice jer Stri i kritizira koncept i organizaciju naselja (Stri i, 1936: 3). Pretpostavlja se da bi autor naselja mogao biti in . Ivan Juranovi, od kojega je naruena Izvedba parcelacije iz 1932. godine. (Juki, 1998: 25) 28 Kritovac; Delalle, 1999: 13

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

Parkovi zagrebakih stambenih naselja I. MLINAR, M. TROI 31-46 12[2004] 1[27]

PROSTOR

39

cestu, koja dijeli naselje na manji sjeveroistoni i neto vei jugozapadni dio. Na nacrtima je vidljiv visok stupanj ureenja parkova i drugih parkovnih povrina unutar naselja. Na ju`noj strani Krapinske ceste posaen je drvored obine breze, uz koji je biciklistika staza te povrina s nasadima i parkiralitem uz tvorniki sklop, s posaenim javorolisnim platanama, javorom negundovcem, kalifornijskim kalocedrima, atlantskim cedrima, grmovima kultivara Thunbergove `utike,29 Julijaninim `utikama, obinim mahonijama, lovorvinjama i van Houtteovim suruicama. Na sjevernoj strani Krapinske ulice, na povrini kojom se prote`e vijugava staza, posaen je drvored obine breze u kombinaciji s Panievom omorikom, amerikim borovcem, crnim borom i Soulangeovom magnolijom. Na sjeveroistonom dijelu naselja, u akovekoj ulici nalazi se drvored obine breze, sremze te malolisne lipe i srebrnaste lipe, s ponekim izdvojenim primjercima Panieve omorike i crnog bora, dok se uza sam krajnji rub pru`a parkovna povrina s klupama i dvostranim drvoredom obine breze. U jugoistonom dijelu naselja projektiran je i izveden 1940. godine ureeni park s djejim igralitem i bazenom autora Smiljana Klaia.30 Park se smatrao prototipom drutvenog parka za najire slojeve graanstva. Osim bazena, koji okru`uju klupe od betonskih ploa i ljuljake, park je ukraen zdencem od bijelog mramora, koji je projektirao Josip Seissel, i skulpturom djeaka s frulom, rad Frana Krinia.31 Bazen, klupe od betonskih ploa, ljuljake i zdenac nalaze se na sredinjem dijelu koji je na ni`oj razini od ostaloga dijela parka. Park je pravokutnog oblika, prote`e se u smjeru istok-zapad, a uokviruje ga ograda sa `ivicom od obinoga graba, kao i drvored srebrnolisnog javora koji se prote`e uz ulice na sjevernoj i ju`noj strani parka. Na istonom ulazu u park postavljene su klupe pokraj etiri dominantna stabla srebrnolisnog javora, a na zapadnom su ulazu u park sadr`aji za djecu. Sredinji dio parka obrubljen je grmastim, gusto posaenim primjercima goleme tuje i grmovima obine mahonije. Pokraj parka nalazi se velika travnata povrina s obinim brezama, gorskim javorom, javorom `estiljem, obinim katalpama, javorom klenom, kao i etveropranikom metlikom. Naselje je do danas zadr`alo svoj izvorni karakter iako nije odr`avano i u njemu su vidlji29 Kultivar Atropurpurea 30 Autorica navodi da je park naselja realiziran prema projektu Cirila Jeglia i Zvonimira Frhlicha, odnosno Smiljana Klaia. (Radovi Mahei, 2003: 180) 31 *** 1941: 13; Radovi Mahei, 1998: 165-173 32 Frankovi, 1976: 24

ve nespretne nadogradnje i arhitektonske intervencije, a ima i tu nesreu da je s njegove istone strane smjeten velik industrijski sklop koji naruava kvalitetu `ivota u naselju. Park naselja, iako djelomino odr`avan, trebalo bi kvalitetnije prezentirati kao najvrjedniji primjer parkovnog ureenja zagrebakih stambenih naselja izgraenih izmeu dva svjetska rata. 14. Cvjetno naselje arhitekta Vlade Antolia iz 1939. godine32 izgraeno je na gradskoj periferiji istono od Savske ceste, uz rijeku Savu. Striktno je proveden ortogonalni raster ulica koji je popunjen slobodno stojeim kuama, dignutim na armiranobetonskim stupovima zbog mogunosti plavljenja rijeke Save. Na nacrtima naselja vide se parkovne povrine koje su relativno malene u odnosu na ukupnu povrinu naselja pod nasadima, koji su svojim veim dijelom predvieni u vrtovima unutar parcela obiteljskih kua. Parkovno ureenje naselja karakteriziraju dva mala parka: jedan u zapadnom, a drugi u jugozapadnom dijelu naselja, te parkovno

Sl. 22. Naselje Istrana i invalida na Selskoj cesti Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 22 Housing development of Istrians and disabled people on Selska rd. planned construction and park layout; sketch Sl. 23. Naselje Istrana i invalida na Selskoj cesti Fig. 23 Housing development of Istrians and disabled people on Selska rd.

Sl. 24. Naselje na Volovici Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 24 Housing development in Volovica planned construction and park layout; sketch

Sl. 25. Naselje na Volovici Fig. 25 Housing development in Volovica

40

PROSTOR

1[27] 12[2004] 31-46 I. MLINAR, M. TROI Parkovi zagrebakih stambenih naselja

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

hrasta lu`njaka,35 kiselim rujem, obinim jasenima, obinim katalpama, javorom negundovcem, kultivarom mirobalana,36 crnim borovima, gorskim javorom i njegovim kultivarom.37 Naselje je graeno za srednji graanski sloj i do danas je zadr`alo svoja osnovna obilje`ja. Stanovnici ga do`ivljavaju kao humano i vrijedno, a arhitekti kao kvalitetno arhitektonsko i urbanistiko ostvarenje,38 koje, na`alost, nije iskoriteno kao predlo`ak za izgradnju slinih naselja. Parkovne povrine i nasadi, koje veim dijelom ine vrtovi obiteljskih kua, daju izuzetno kvalitetnu sliku naselju, uz navedene manje parkove i zatitne nasade koji tite naselje od utjecaja prometa na Slavonskoj aveniji. 15. Radniko naselje Ante Starevi u Donjoj Dubravi iz 1941. godine projektirano je na dr`avnu inicijativu i trebalo je poslu`iti kao model stambenog naselja u skladu s novom politikom klimom. Naselje je smjeteno ju`no od ceste Zagreb-Sesvete, na krajnjoj istonoj gradskoj periferiji, a karakterizira ga ortogonalni raster ulica s pravilnom parcelacijom. Stambene jedinice osmiljene su kao dvojne prizemne kue kosoga krova, a kao projektant navodi se arhitekt Boris Devide.39 Posebna je pozornost posveena urbanom ureenju naselja. Na 3 varijantna rjeenja naselja40 vidljiv je park te ulini drvoredi i potez zatitnih nasada na sjevernom dijelu naselja. U ju`nom dijelu naselja, uz Kapucinsku ulicu danas se nalazi park s etiri dijagonalne staze koje vode do sredinjeg prostora s klupama. Vanjskim rubom parka danas dominiraju stabla obinih smreka, srebrnastih lipa i obinih koprivia, dok se uza sredinji dio nalaze stabla obinih katalpi i grmovi van Houtteove suruice, obine forzicije, bijelog sviba, obinog pajasmina i Julijanine `utike. Uz sjeveroistonu stazu je kultivar bijele vrbe,41 a pokraj sjeverozapadne sadr`aji za djecu. Predvienih ulinih drvoreda nema, a zatitni potez nasada uz Aveniju Dubrava danas ini samo trava. Naselje je do danas zadr`alo svoj prepoznatljivi karakter, posebice uz Kapucinsku, Javorinsku i Foansku ulicu, a kada je rije o arhitekturi predstavlja rjeenje na raskri`ju ruralne i funkcionalne arhitekture. Park uz Ka-

Sl. 26. Naselje Prve hrvatske tedionice na Trenjevci Fig. 26 Housing development Prva hrvatska tedionica (First Croatian Savings Bank) in Trenjevka Sl. 27. Naselje Prve hrvatske tedionice na Trenjevci Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 27 Housing development Prva hrvatska tedionica (First Croatian Savings Bank) in Trenjevka planned construction and park layout; sketch

Sl. 28. Cvjetno naselje Fig. 28 Cvjetno naselje Sl. 29. Cvjetno naselje Skica planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 29 Cvjetno naselje planned construction and park layout; sketch

ureenje oko kole i kolskog igralita na zapadnom dijelu, drvored u sredinjem i istonom dijelu, kao i zatitni potez s nasadima na sjevernome dijelu naselja. Parkovi su pravokutnog oblika s dijagonalno postavljenom stazom u smjeru sjeverozapad-jugoistok, a uz njihove ju`ne strane prote`u se drvoredi obine breze. Od drvea prisutna su stabla malolisnih lipa, srebrnastih lipa, obinih grabova, crnih borova, obinog koprivia, jablana i obinih breza, kao i grmovi obinih forzicija, kineske hudike, obinih lijeski, van Houtteovih suruica, bijelog sviba, lovorvinje te primjerci peterolistiave lozice. Parkovno ureenje oko kole i kolskog igralita ine stabla obinih divljih kestena, kultivara mirobalana,33 javorolisnih platana, srebrnolisnih javora, obinog oraha, bijelog duda, obine smreke, jablana, obinih breza, te grmovi etveropranike metlike, obine mahonije, lovorvinje, obine forzicije, crne bazge i obinog jorgovana. Kroza sredinji i istoni dio naselja pru`a se drvored obine breze, a uza sjeverni dio nalazi se zatitni potez s Lawsonovim paempresima, obinim brezama, crnim johama, kultivarom bijele vrbe,34 kultivarom

33 34 35 36 37 38 39 40 41

Kultivar Pisardii Kultivar Vitellina Kultivar Fastigiata Kultivar Pisardii Kultivar Atropurpurea Premerl, 1989: 115 Radovi Mahei, 1998: 171 Radovi Mahei, 2003: 199 Kultivar Vitellina

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

Parkovi zagrebakih stambenih naselja I. MLINAR, M. TROI 31-46 12[2004] 1[27]

PROSTOR

41

pucinsku ulicu ima znaajnu ulogu u slici naselja i ireg okru`enja guste obiteljske izgradnje koju karakterizira nedostatak ureenih parkova i parkovnih povrina.

DENDROLO[KA INVENTARIZACIJA DENDROLOGIC INVENTORY


Na osnovi terenskog istra`ivanja, provedenoga u proljee i ljeto 2002. godine, izraena je dendroloka inventarizacija parkova i parkovnih povrina zagrebakih stambenih naselja koja su izgraena izmeu dva svjetska rata. Na podruju 15 stambenih naselja zabilje`eno je ukupno 68 taksona (vrsta i kultivara), od ega je u 8 naselja zabilje`eno 11 golosjemenjaa, a u svih 15 naselja 57 kritosjemenjaa. Najvei broj od 35 taksona zabilje`en je u Cvjetnom naselju, zatim slijedi Naselje Prve hrvatske tedionice na Trenjevci s 25, pa Naselje na Volovici s 21 te Gradske kue u Merievoj ulici i Naselje eljeznika kolonija u Maksimiru sa 17 taksona, a u Provizornim stanovima na Selskoj cesti zabilje`en je samo 1 takson. Najzastupljenije vrste u parkovima i parkovnim povrinama stambenih naselja jesu: gorski javor, srebrnolisni javor, malolisna lipa, obini divlji kesten, obina breza, obina katalpa i javorolisna platana. Vrste koje uokviruju parkove i parkovno ureena zajednika dvorita jesu: obini divlji kesten u 4 i malolisna lipa u jednom primjeru. U drvoredima nalazimo srebrnolisni javor u 3 stambena naselja, javor mlije, gorski javor, obini divlji kesten i obinu brezu u 2, te obinu katalpu i kultivar mirobalana42 u jednom naselju, dok je u `ivicama najzastupljenija irokolisna kalina u 3, te obini grab i kultivar Thunbergove `utike43 u 2 naselja. Kao izvorno posaene vrste mogu se izdvojiti obini divlji kesten, srebrnolisni javor i obina katalpa. Detaljan pregled zabilje`enih golosjemenjaa i kritosjemenjaa u pojedinim naseljima te broj naselja u kojima je zabilje`en pojedini takson vidljiv je u tablicama I. i II., a ukupan broj taksona u pojedinom naselju u tablici III.

i kompleksnim parkovnim ureenjem, meu kojima je najistaknutiji primjer park u Naselju Prve hrvatske tedionice na Trenjevci. Cjelovito osmiljenim parkovnim ureenjem, uz Naselje Prve hrvatske tedionice na Trenjevci, izdvaja se i Cvjetno naselje te Naselje eljeznika kolonija u Maksimiru. U najveem broju sluajeva uoava se povezanost parkovnog ureenja s okolnom arhitekturom i urbanistikim rjeenjem stambenih naselja, dok se u manjem broju sluajeva radi o neplanskoj sadnji uz pojedine graevine ili uz novosagraene stambene kompozicije. Jasno je nastojanje da se stambena naselja oplemene i ukrase parkovnim ureenjem te da se kreira humaniji `ivotni prostor za stanovnike. Na istra`ivanom podruju 15 stambenih naselja zabilje`eno je ukupno 68 taksona (vrsta i kultivara) od ega 11 golosjemenjaa i 57 kritosjemenjaa. Raznolikost vrsta i kultivara vea je na parkovnim povrinama zbog spontane sadnje, a manja u parkovima i drvoredima zbog projektom odreene urbane forme i planske sadnje. Parkove i parkovne povrine mo`emo podijeliti na parkovno ureena zajednika dvorita, perivojne trgove jednostavnije forme i parkove stambenih naselja neto slo`enije forme te zatitne nasade, uline drvorede i drvorede unutar stambenih sklopova i dvorita. Stanje parkova i parkovnih povrina mo`e se okarakterizirati kao zaputeno, a u nekim sluajevima i izrazito loe iz ega proizlazi potreba za ureenjem i obnovom istih. Smjernice za ureenje i obnovu treba postaviti uva`avajui dostupne izvorne nacrte, povijesnu matricu te predloke, kao i sadanje stanje te potrebe korisnika. U vezi s tim treba spomenuti injenicu da je veina analiziranih naselja izgraena na gradskoj periferiji, koja je irenjem gradskog tkiva integrirana u iri centar

Sl. 30. Radniko naselje Ante Starevi u Donjoj Dubravi Skica varijante planirane izgradnje i parkovnog ureenja Fig. 30 Housing development Ante Starevi in Lower Dubrava Variation of the planned construction and park layout; sketch Sl. 31. Radniko naselje Ante Starevi u Donjoj Dubravi Fig. 31 Housing development Ante Starevi in Lower Dubrava

ZAKLJU^AK CONCLUSION
Veina izgraenih zagrebakih stambenih naselja izmeu dva svjetska rata zadovoljava minimalne standarde stanovanja, a stambena naselja namijenjena inovnicima kvalitetnija su u odnosu na ona namijenjena radnicima. Elementi parkovne arhitekture prisutni su u skromnom obliku u gotovo svim planovima naselja, a u nekoliko primjera vidljivo je jasno odstupanje od prosjenosti s cjelovitim
42 Kultivar Pisardii 43 Kultivar Atropurpurea

42

PROSTOR

1[27] 12[2004] 31-46 I. MLINAR, M. TROI Parkovi zagrebakih stambenih naselja

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

Tabl. I. Kritosjemenjae / Table I. Angiosperms


KRITOSJEMENJAE 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. Acer campestre L. javor klen Acer negundo L. javor negundovac Acer platanoides L. javor mlije Acer platanoides L. Atropurpurea kultivar Atropurpurea javora mlijea Acer pseudoplatanus L. gorski javor Acer pseudoplatanus L. Atropurpurea kultivar Atropurpurea gorskog javora Acer saccharinum L. srebrnolisni javor Acer tataricum L. javor estilj Aesculus hippocastanum L. obini divlji kesten Ailanthus altissima (Mill.) Swingle obini pajasen Alnus glutinosa (L.) Gaertn. crna joha Berberis julianae C.K. Schneid. Julijanina utika Berberis thunbergii D.C. Atropurpurea kultivar Atropurpurea Thunbergove utike Betula pendula Roth obina breza Buxus sempervirens L. obini imir Carpinus betulus L. obini grab Catalpa bignonioides Walt. obina katalpa Celtis australis L. obini koprivi ili koela Cornus alba L. bijeli svib Corylus avellana L. obina lijeska Fagus sylvatica L. obina bukva Forsythia suspensa (Thunb.) Vahl obina forzicija Fraxinus angustifolia Vahl poljski jasen Fraxinus excelsior L. obini jasen Juglans cinerea L. sivi orah Juglans nigra L. crni orah Juglans regia L. obini orah Ligustrum ovalifolium Hassk. irokolisna kalina Liquidambar styraciflua L. ameriki likvidambar Liriodendron tulipifera L. tulipanovac Mahonia aquifolium (Pursh) Nutt. obina mahonija Magnolia x soulangiana Soul.-Bod. Soulangeova magnolija Morus alba L. bijeli dud Parthenocissus quinquefolia (L.) Planch. peterolistiava lozica Philadelphus coronarius L. obini pajasmin Platanus x acerifolia (Aiton) Willd. javorolisna platana Populus nigra L. Italica jablan Prunus cerasifera Ehrh. Pisardii kultivar Pisardii mirobalana Prunus laurocerasus L. lovorvinja Prunus padus L. sremza Pterocarya fraxinifolia (Lam.) Spach kavkaska pterokarija Pyracantha coccinea M. Roem. vatreni trn Quercus robur L. Fastigiata kultivar Fastigiata hrasta lu njaka Rhus typhina L. kiseli ruj Robinia pseudoacacia L. obini bagrem Rosa sp. ru a Salix alba L. Vitellina kultivar Vitellina bijele vrbe Salix babylonica L. tu na vrba Sambucus nigra L. crna bazga Sorbus aucuparia L. jarebika Sorbus mougeotii Soy.-Willem. et Godr. Mougeotova mukinja Spiraea x vanhouttei (Briot) Zabel van Houtteova suruica Syringa vulgaris L. obini jorgovan Tamarix tetrandra Pall. Ex M. Brieb. emend. Willd. etveropranika metlika Tilia cordata Mill. malolisna lipa Tilia tomentosa Moench. srebrnasta lipa Viburnum rhytidophyllum Hemsl. kineska hudika Ukupno kritosjemenjaa u naselju 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + 5 4 10 5 6 + 13 + 4 + 14 1 2 4 19 + + + + + + + 19 + + + + + + + 32 + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + + Ukupno 1 2 3 1 7 2 7 1 7 1 1 2 4 6 1 3 6 2 1 1 2 3 1 2 1 1 2 3 1 1 3 1 2 1 2 6 4 2 5 2 1 3 1 1 1 1 4 1 4 1 1 5 2 2 7 4 3

+ + +

+ + + +

+ +

+ +

+ + +

+ +

+ +

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

Parkovi zagrebakih stambenih naselja I. MLINAR, M. TROI 31-46 12[2004] 1[27]

PROSTOR

43

Tabl. II. Golosjemenjae / Table II. Gymnosperms


GOLOSJEMENJAE 1. Calocedrus decurrens (Torr.) Florin kalifornijski kalocedar 2. Cedrus atlantica (Endl.) Manetti ex Carrikre atlantski cedar e 3. Chamaecyparis lawsoniana (A. Murray bis) Parl. Lawsonov paempres 4. Cupressus sempervirens var. horizontalis (Mill.) Gord. obini empres 5. Juniperus sabina L. Tamariscifolia kultivar Tamariscifolia planinske borovice 6. Picea abies (L.) H. Karst. obina smreka ili smra 7. Picea omorika (Pani) Purk. Panieva omorika 8. Pinus nigra J.F. Arnold crni bor 9. Pinus strobus L. ameriki borovac 10. Taxus baccata L. obina tisa 11. Thuja plicata Donn ex D. Don golema tuja Ukupno golosjemenjaa u naselju 0 0 1 0 0 3 1 4 0 0 0 2 + + + + + + + 6 3 1 + + + + + + + + + + + 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. + + + Ukupno 1 1 2 1 2 3 2 4 2 2 1

grada i na taj je nain dolo do promjene urbanog konteksta, to se mora uzeti u obzir prigodom bilo kakvih intervencija. Stoga je osim ureenja i obnove parkova i parkovnih povrina stambenih naselja, potrebno poticati ureenje i obnovu zajednikih dvorita u relativno zatvorenim stambenim kompozicijama, koja najee slu e kao rjeenje za nedostatak parkiralinih mjesta. Ureenje i obnova parkova i parkovnih povrina zagrebakih stambenih naselja izgraenih izmeu dva svjetska rata trebala bi, potivajui smjernice definirane znanstvenim istra`ivanjima, obuhvatiti ureenje partera sadnjom grmlja, trajnica i jednogodinjeg bilja, ugradnju potrebne urbane opreme i djejih igrala uz uvanje kvalitetnih i zdravih stabala te sadnju primjerenih novih, gdje je to potrebno. Ureenjem novih-starih parkova i parkovnih povrina sasvim sigurno bi se upotpunila slika i do`ivljaj svakog pojedinog stambenog naselja, ali i slika grada u cjelini.

Tabl. III. Broj taksona u pojedinom naselju Table III. Number of taxons in each development
1. Golosjemenjae Kritosjemenjae Ukupno taksona u naselju 0 5 5 2. 0 4 4 3. 1 10 11 4. 0 5 5 5. 0 6 6 6. 3 13 16 7. 1 4 5 8. 4 14 18 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 0 1 1 0 2 2 0 4 4 2 19 21 6 19 3 32 1 8 9 Prosjeno po naselju 1,4 9,7 11,1

25 35

Legenda za tabl. I., II. i III.: 1. Gradske kue na Ciglani 2. inovniko naselje Arko 3. Mali stanovi na Kanalu 4. Gradske kue na Kanalu 5. Mali stanovi na Lainiaku 6. Gradske kue u Merievoj ulici 7. Mali stanovi na Gogoljinu brijegu 8. Naselje eljeznika kolonija
u Maksimiru 9. Provizorni stanovi na Selskoj cesti iza `ivodernice

10. Pongraevo naselje na Trenjevci 11. 12. 13. 14. 15.


s kuicama za namjetenike Zagrebakoga elektrinog tramvaja Naselje Istrana i invalida na Selskoj cesti Naselje na Volovici Naselje Prve hrvatske tedionice na Trenjevci Cvjetno naselje Radniko naselje Ante Starevi u Donjoj Dubravi

44

PROSTOR

1[27] 12[2004] 31-46 I. MLINAR, M. TROI Parkovi zagrebakih stambenih naselja

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

Literatura Bibliography

Izvori Sources

Ani, M. (1946.), Dendrologija, umarski prirunik I.: 475-582, Zagreb 2. Biljecki, Z.; Tonkovi, T. (1998.), Atlas digitalnog ortofota Zagreba, Geofoto, Zagreb 3. Borzan, . (2001.), Imenik drvea i grmlja: latinski, hrvatski, engleski, njemaki, sa sinonimima, Hrvatske ume, Ud`benici Sveuilita u Zagrebu, Zagreb 4. Bo inik, M. (1994.), Zagreb na geodetsko-katastarskim zemljovidima i u zemljinim knjigama izmeu druge i tree katastarske izmjere od 1919. do 1960. godine, Zagreb na geodetsko-katastarskim zemljovidima i u zemljinim knjigama, Pako Lovri, Gradski zavod za katastar i geodetske poslove: 101-114, Zagreb 5. Domljan, . (1979.), Hugo Ehrlich, Projekti za stambena naselja, Drutvo povjesniara Hrvatske, 26: 104-212, Zagreb 6. Frankovi, E. (1976.), Arhitekt Vlado Antoli, ivot umjetnosti, 11 (24-25): 69, Zagreb 7. Juki, T. (1997.), Strukturalne promjene rubnih dijelova grada prilog prouavanju urbanistikog razvoja Zagreba, doktorska disertacija, Arhitektonski fakultet, Zagreb 8. Juki, T. (1998.), Urbanistika studija preobrazbe sredinjeg prostora Trenjevke Povijesno-urbanistiki razvoj Trenjevke, Zavod za planiranje razvoja grada i zatitu ovjekove okoline: 5-26, Zagreb 9. Kritovac, F.; Delalle, R. (1999.), Naselje Prve hrvatske tedionice, u: Stara Trenjevka na kraju stoljea [ur. Radovan, D.], Centar za kulturu Trenjevka: 13-14, Zagreb 10. Obad itaroci, M. (1992.), Hrvatska parkovna batina: zatita i obnova, kolska knjiga, Zagreb

1.

11. Premerl, T. (1976.a), Hrvatska moderna arhitektura izmeu dva rata, Arhitektura, 30 (156-157): 12-40, Zagreb 12. Premerl, T. (1976.b), Pobjeda moderne, Arhitektura, 30 (156-157): 41-54, Zagreb 13. Premerl, T. (1989.), Hrvatska moderna arhitektura izmeu dva rata, Nakladni zavod Matice hrvatske: 108-236, Zagreb 14. Radovi, D. (1992.), eljeznika kolonija u Maksimiru u kontekstu radnikih naselja nastalih u Zagrebu izmeu dva svjetska rata, Radovi Instituta za povijest umjetnosti, 16: 199-215, Zagreb 15. Radovi Mahei, D. (1993.), Socijalno stanovanje meuratnog Zagreba, Radovi Instituta za povijest umjetnosti, 17: 141-155, Zagreb 16. Radovi Mahei, D. (1994.), utljiva zagrebaka arhitektura, ovjek i prostor, 41 (5-6 /480-481/): 20-25, Zagreb 17. Radovi Mahei, D. (1998.), Naselje radnikih obiteljskih kua u Dubravi iz 1941. godine, Radovi Instituta za povijest umjetnosti, 22: 164-173, Zagreb 18. Radovi Mahei, D. (2003.), Socijalno stanovanje meuratnog Zagreba, Horetzky: 99-203, Zagreb 19. Stri i, Z. (1936.), Novo naselje u Zagrebu, Graevinski vjesnik, 5 (1): 3, Zagreb 20. Vidakovi, M. (1993.), etinjae morfologija i varijabilnost, Grafiki zavod Hrvatske, Hrvatske ume, Zagreb 21. *** (1932.), Odluka o rasprodaji Volovice, Veer, 13 (3414), 16. 04. 1932.: 1, Zagreb 22. *** (1994.), Grad Zagreb, Gradski zavod za katastar i geodetske poslove, Zagreb [GZZKIGPGZ]

Izvori ilustracija Illustration Sources


Sl. 1. Sl. 2. Sl. 3. Sl. 4. Sl. 5. Sl. 6. Sl. 7. Sl. 8. Sl. 9. Sl. 10. Sl. 11. Sl. 12. Sl. 13. Sl. 14. Sl. 15. Sl. 16. Sl. 17. Sl. 18. Sl. 19. Sl. 20. Sl. 21. Sl. 22. Sl. 23. Sl. 24. Sl. 25. Sl. 26. Sl. 27. Sl. 28. Sl. 29. Sl. 30. Sl. 31. GZZKIGPGZ Biljecki; Tonkovi, 1998: 34 Radovi, 1992: 201 Biljecki; Tonkovi, 1998: 35 Radovi Mahei, 2003: 113 Radovi Mahei, 1993: 143 Biljecki; Tonkovi, 1998: 35 Radovi, 1992: 202 Biljecki; Tonkovi, 1998: 35 Biljecki; Tonkovi, 1998: 36 Radovi Mahei, 1993: 145 Biljecki; Tonkovi, 1998: 33 Juki, 1998: 22 Radovi, 1992: 201 Biljecki; Tonkovi, 1998: 35 Biljecki; Tonkovi, 1998: 36 Biljecki; Tonkovi, 1998: 33 Radovi, 1992: 212 Radovi Mahei, 1993: 148 Biljecki; Tonkovi, 1998: 33 Radovi Mahei, 1998: 164, 167 Radovi, 1992: 203 Biljecki; Tonkovi, 1998: 43 *** 1932: 1 Biljecki; Tonkovi, 1998: 36 Biljecki; Tonkovi, 1998: 33, 34 Radovi Mahei, 1994: 24 Biljecki; Tonkovi, 1998: 44 Radovi Mahei, 1994: 25 Radovi Mahei, 1998: 171 Biljecki; Tonkovi, 1998: 27, 37

Znanstveni prilozi|Scientific Papers

Parkovi zagrebakih stambenih naselja I. MLINAR, M. TROI

31-46 12[2004] 1[27]

PROSTOR

45

Sa etak Summary

Parks of the Housing Developments in Zagreb Built between the two World Wars
This paper presents park areas of the housing developments in Zagreb built between the two World Wars. Rapid industrial development and capital accumulation resulted in a growing number of town citizens followed by the need for continuous housing development construction. It was initiated and financed by the city authorities together with public institutions and private investments. Purchasing apartments and lots as well as building family houses were stimulated by affordable prices and favourable loans. Housing developments were built on the outskirts in proximity to industrial complexes and cheap vacant lots. Elements of landscape arhitecture are noticeable in all housing developments, especially in the park of the development called Prva hrvatska tedionica (First Croatian Savings Bank) in Trenjevka. The other two fully conceived and landscaped parks are those of the developments Cvjetno naselje and eljeznika kolonija (Railroad colony) in Maksimir. The development called Prva hrvatska tedionica (First Croatian Savings Bank) in Trenjevka from 1935 features a grid of single-storey rows of narrow fronts with small gardens fronting the street and larger ones to the backyards. The quality of the development is greatly enhanced by landscaped park areas and the park which is considered a prototype of a public park. It features a pool with benches around it, a childrens playground, a white marble well and a sculpture. The development called Cvjetno naselje from 1939 is an example of a strict orthogonal grid of streets with detached houses raised on reinforced concrete pillars as a means of protection against possible river floods. Park areas are relatively small. However, viewed in combination with the gardens of single-family houses, they make a high-quality visual image of the development. The development called eljeznika kolonija (Railroad colony) in Maksimir from 1927 has slightly curved streets subjected to an urban concept of nice views whereas the type of houses seems to embody the concept of an almost perfect form of living. The focus of the developments composition are two park squares: a square-shaped one with public functions and a triangular one in the middle of the development functioning as a childrens playground. The research is based on original plans, drawings, sketches and photographs as well as articles and books among which the works of Darja Radovi Mahei stand out for their scope and systematic approach. The housing developments are chronologically analyzed and supplemented with a short description of their basic urban and architectural features, a comment on the planned landscape design found in the archives, a description of parks and park areas with a dendrologic inventory, an orthophoto survey and sketches of the planned building construction and landscape design. The researched area of 15 housing developments in spring/summer 2002 contained a total of 68 taxons (species and cultivars) out of which there were 11 gymnosperms and 57 angiosperms. The greatest number of taxons (35) was found in Cvjetno naselje whereas the minimum number (only 1) was found in the housing development called Provizorni stanovi (Provisional apartments) on Selska road. The most common taxons are the great maple (Acer pseudoplatanus L.), silver maple (Acer saccharinum L.), common linden (Tilia cordata Mill.), common horse chestnut (Aesculus hippocastanum L.), silver birch (Betula pendula Roth), common catalpa (Catalpa bignonioides Walt.) and London plane (Platanus x acerifolia (Aiton) Willd.). Tree lines consist of the silver maple (Acer saccharinum L.), Norway maple (Acer platanoides L.), great maple (Acer pseudoplatanus L.), common horse chestnut (Aesculus hippocastanum L.) and silver birch (Betula pendula Roth). Hedges consist of the California privet (Ligustrum ovalifolium Hassk.), European hornbeam (Carpinus betulus L.) and Japanese barberry (Berberis thurnbergii D.C. Atropurpurea). Indigenous species are the common horse chestnut (Aesculus hippocastanum L.), silver maple (Acer saccharinum L.) and common catalpa (Catalpa bignonioides Walt.). Parks of the housing developments consist of landscaped communal areas, park squares of simple forms and somewhat more complex forms of parks as well as planted vegetation, street tree lines and tree lines within residential complexes and gardens. The analysis of parks indicates striking variations not only in the quality of their layouts but also in the preservation of their original design. It, however, reveals a poor level of maintenance. Guidelines for their layout and renovation should be based on the original drawings, historical matrix and design proposals as well as the present condition analysis, the new urban context and the users' needs. Taking into consideration the scientific research results, the layout and renovation of parks of the housing developments in Zagreb built between the two World Wars should include the grounds, provision of urban equipment and playgrounds while at the same time preserve the existing healthy trees and plant the new ones. The layout of both the new and the already existing parks would improve the visual quality of each housing development and of the whole town as well.

IVAN MLINAR MARKO TRO[I]

Biografije Biographies
IVAN MLINAR, dipl.ing.arh., roen je 1973. godine u Zagrebu, gdje je zavrio Arhitektonski fakultet. Polaznik je poslijediplomskoga znanstvenog studija Prostorno planiranje, urbanizam i parkovna arhitektura na Arhitektonskom fakultetu Sveuilita u Zagrebu. Asistent je kolegija Osnove urbanizma, Parkovna arhitektura, Terenska nastava, Urbanistiko planiranje I, II, III i IV, Urbanizam I i III te Urbanistika kompozicija. Na znanstvenim temama surauje s prof. dr.sc. M. Hr`iem. MARKO TROI, dipl.ing.um., roen je 1970. godine u Zagrebu, gdje je zavrio umarski fakultet. Polaznik je poslijediplomskoga znanstvenog studija Oblikovanje parkovnih i prirodnih rekreacijskih objekata na umarskom fakultetu Sveuilita u Zagrebu. IVAN MLINAR, Dipl.Eng.Arch., born in 1973 in Zagreb where he graduated from the Faculty of Architecture. He is enrolled in the post-graduate program in Physical Planning, Urban Planning and Landscape Architecture at the Faculty of Architecture. He works as the assistant for the courses in Introduction to Urban Planning, Landscape Architecture, Field Classes, Urban Planning I-IV, Urban Planning I and III and Urban Composition. He works with the professor M. Hr`i, Ph.D. on various scientific issues. MARKO TROI, Dipl.Eng. of Forestry, born in 1970 in Zagreb where he graduated from the Faculty of Forestry. He is enrolled in the post-graduate program in Landscape and Recreational Facilities Design at the Faculty of Forestry, University of Zagreb.